“ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤਰੀਕਾ ‘ਸਾਵਧਾਨੀ’ ਹੈ। ਕਦੇ ਵੀ ...”
(22 ਅਗਸਤ 2026)

ਅਜੋਕੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਡਿਜੀਟਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਦੇ ਰਾਹ ’ਤੇ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਨੇ ਸਾਡੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੇ ਤਰੀਕੇ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸੰਪਰਕ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਬੈਂਕਿੰਗ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਖਰੀਦਦਾਰੀ ਤਕ ਸਭ ਕੁਝ ਇੱਕ ਕਲਿੱਕ ’ਤੇ ਉਪਲਬਧ ਹੈ। ਪਰ ਇਸੇ ਸੁਵਿਧਾ ਦੀ ਓਹਲੇ ਇੱਕ ‘ਅਦਿੱਖ ਦੁਸ਼ਮਣ’ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਡਿਜਿਟਲ ਲੁਟੇਰੇ ਅੱਜ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਕੋਨੇ-ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਆਮ ਜਨਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣਾ ਕੇ ਭਾਰੀ ਵਿੱਤੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਨੈਸ਼ਨਲ ਕ੍ਰਾਈਮ ਰਿਕਾਰਡ ਬਿਊਰੋ ਦੀ ਸਾਲ 2024-25 ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਪੋਰਟ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਅੰਕੜੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਸਾਲ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ 17.9% ਦਾ ਵਾਧਾ ਦਰਜ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਜਿੱਥੇ ਸਾਲ 2023 ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 86,420 ਮਾਮਲੇ ਦਰਜ ਸਨ, ਉੱਥੇ 2024 ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਵਧ ਕੇ 1,01,928 ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀ ਡਿਜਿਟਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ’ਤੇ ਹਰ ਮਿੰਟ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 505 ਸਾਈਬਰ ਹਮਲੇ ਜਾਂ ਵਾਇਰਸ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਵਿੱਤੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇੰਡੀਅਨ ਸਾਈਬਰ ਕ੍ਰਾਈਮ ਕੋਆਰਡੀਨੇਸ਼ਨ ਸੈਂਟਰ (I4C) ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨੇ ਸਿਰਫ ਸਾਲ 2025 ਵਿੱਚ ਹੀ ਸਾਈਬਰ ਠੱਗੀ ਕਾਰਨ 20-22 ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਗੁਆ ਦਿੱਤੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ (2020-2025) ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ 52 ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਪੈਸਾ ਨਾ ਸਿਰਫ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਲਈ ਨੁਕਸਾਨਦੇਹ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਭਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਨੂੰ ਵੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿੱਤੀ ਧੋਖਾਧੜੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ 72.6% ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ ‘ਨਿਵੇਸ਼ ਘੁਟਾਲੇ’ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰੇ ਹਨ, ਜੋ ਕੁੱਲ ਵਿੱਤੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦਾ 76% ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਫਰਜ਼ੀ ਸਟਾਕ ਮਾਰਕੀਟ ਟ੍ਰੇਡਿੰਗ ਜਾਂ ਕ੍ਰਿਪਟੋ ਐਪਸ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰਾਤੋ-ਰਾਤ ਅਮੀਰ ਹੋਣ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਜਿਣਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ (3.1%) ਅਤੇ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਵਸੂਲੀ (2.5%) ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇਸ ਅਪਰਾਧਿਕ ਜਾਲ਼ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਸਿਰਫ ਭਾਰਤ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਤੱਥ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀ ਲਗਭਗ 45% ਤੋਂ 50% ਠੱਗੀ ਦੱਖਣੀ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੰਬੋਡੀਆ, ਮਿਆਂਮਾਰ ਅਤੇ ਲਾਓਸ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ‘ਸਕੈਮ ਸੈਂਟਰਾਂ’ ਤੋਂ ਸੰਚਾਲਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਦੀ 1930 ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਅਤੇ I4C ਦੇ ਯਤਨਾਂ ਸਦਕਾ ਹੁਣ ਤਕ 8 ਹਜ਼ਾਰ ਕਰੋੜ ਰੁਪਏ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਰਕਮ ਠੱਗਾਂ ਦੇ ਖਾਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫ੍ਰੀਜ਼ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ ਮਿਲੀ ਹੈ।

ਹਾਲ ਹੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੱਸਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਠੱਗ ਕਿੰਨੇ ਸ਼ਾਤਰ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। 14 ਅਪਰੈਲ 2026 ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ ਗੈਸ ਬਿੱਲ ਅਪਡੇਟ ਕਰਨ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ 31 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਠੱਗ ਲਏ ਗਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ 4 ਮਈ 2026 ਨੂੰ ਰਾਜਕੋਟ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਵਟਸਐਪ ’ਤੇ ਫਰਜ਼ੀ ਐੱਮ.ਡੀ. ਬਣ ਕੇ 45 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦਾ ਚੂਨਾ ਲਾਇਆ ਗਿਆ। ਲੁਧਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਈ 2026 ਵਿੱਚ ‘ਆਨਲਾਈਨ ਟਾਸਕ’ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਤੋਂ 21 ਲੱਖ ਰੁਪਏ ਦੀ ਲੁੱਟ ਹੋਈ। ਇਹ ਉਦਾਹਰਨਾਂ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਅਨਪੜ੍ਹ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪੜ੍ਹੇ-ਲਿਖੇ ਲੋਕ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜਾਲ਼ ਵਿੱਚ ਫਸ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨ ਨਾਲ ਖੇਡਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਡਰ ਜਾਂ ਲਾਲਚ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬੈਂਕਿੰਗ ਠੱਗੀ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਇਹ ਡਰਾਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਹਾਡਾ ਏ.ਟੀ.ਐੱਮ. ਕਾਰਡ ਜਾਂ ਬੈਂਕ ਖਾਤਾ ਬੰਦ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਕੇ.ਵਾਈ.ਸੀ. ਅਪਡੇਟ ਕਰਨ ਦੇ ਬਹਾਨੇ ਲਿੰਕ ਭੇਜੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕੋਈ ਭੋਲਾ-ਭਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਂਝੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸਦਾ ਖਾਤਾ ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਖਾਲੀ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਪਲੇਟਫਾਰਮਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਫੇਸਬੁੱਕ ਅਤੇ ਇੰਸਟਾਗ੍ਰਾਮ ’ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਫਰਜ਼ੀ ਇਸ਼ਤਿਹਾਰ ਵੀ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਜਾਲ਼ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬੇਹੱਦ ਸਸਤੇ ਭਾਅ ’ਤੇ ਦੇਣ ਦਾ ਦਾਅਵਾ ਕਰਕੇ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਪੈਸੇ ਵਸੂਲ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਮਾਨ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰਾਂ ਨੂੰ ‘ਵਰਕ ਫਰਾਮ ਹੋਮ’ ਦਾ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਭਰੋਸਾ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਫਿਰ ਟੈਕਸਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਰੁਪਏ ਲੁੱਟ ਲਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।

ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੁਣ ‘ਡੀਪਫੇਕ’ ਵਰਗਾ ਭਿਆਨਕ ਖਤਰਾ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਅਪਰਾਧੀ ਕਿਸੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਜਾਂ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਵੀਡੀਓ ਕਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਬਣਾ ਕੇ ਪੈਸੇ ਮੰਗਦੇ ਹਨ। ਲੋਕ ਭਾਵੁਕ ਹੋ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਜਾਂਚ ਕੀਤੇ ਪੈਸੇ ਟ੍ਰਾਂਸਫਰ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਠੱਗੀ ਇੰਨੀ ਅਸਲੀ ਲਗਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਾਈਬਰ ਠੱਗੀ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿਰਫ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਦੀ ਕਮਾਈ ਚਲੇ ਜਾਣ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲੇਸ਼ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀ ਵਰਗੇ ਦੁਖਦਾਈ ਕਦਮ ਵੀ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਡਿਜਿਟਲ ਲੈਣ-ਦੇਣ ਪ੍ਰਤੀ ਡਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜੋ ਡਿਜਿਟਲ ਤਰੱਕੀ ਲਈ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਰੁਕਾਵਟ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅਪਰਾਧਾਂ ਨਾਲ ਨਜਿੱਠਣ ਲਈ ਸਾਈਬਰ ਸੈੱਲ ਅਤੇ ‘ਨੈਸ਼ਨਲ ਸਾਈਬਰ ਕ੍ਰਾਈਮ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਪੋਰਟਲ’ ਵਰਗੇ ਸਖਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਪਰ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਬਦਲਦੇ ਹਥਕੰਡਿਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਦੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਹੀ ਇਸ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਹਥਿਆਰ ਹੈ।

ਸਾਈਬਰ ਅਪਰਾਧ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਤਰੀਕਾ ‘ਸਾਵਧਾਨੀ’ ਹੈ। ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਓ.ਟੀ.ਪੀ. (OTP) ਸਾਂਝਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਪਾਸਵਰਡ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਟੂ-ਫੈਕਟਰ ਔਥੈਂਟੀਕੇਸ਼ਨ ਚਾਲੂ ਰੱਖੋ। ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਕੋਈ ਧੋਖਾਧੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ ਜਾਂ ਸ਼ਰਮ ਦੇ ਤੁਰੰਤ 1930 ’ਤੇ ਕਾਲ ਕਰੋ ਜਾਂ ਪੁਲਿਸ ਨੂੰ ਸੂਚਿਤ ਕਰੋ। ਜਿੰਨੀ ਜਲਦੀ ਤੁਸੀਂ ਰਿਪੋਰਟ ਕਰੋਗੇ, ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਸੇ ਵਾਪਸ ਮਿਲਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਉੰਨੀ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਾਗਰੂਕ ਰਹੋ ਅਤੇ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਡਿਜਿਟਲ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣੋ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)