“ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਮਿਟਾ ਕੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ...”
(29 ਅਗਸਤ 2026)

ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਅਟੱਲ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨਸਾਨ ਦੀ ਹੋਣੀ, ਉਸਦਾ ਰੁਤਬਾ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਅੰਤ ਕਿਸੇ ਰਾਸ਼ੀ, ਕੁੰਡਲੀ, ਨਛੱਤਰ ਜਾਂ ਬਾਹਰੀ ਸਰੀਰਕ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਨਾਲ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਕਸਰ ਲੋਕ ਆਪਣੀਆਂ ਨਾਕਾਮੀਆਂ ਜਾਂ ਸਫਲਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਅਤੇ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਖਾਤੇ ਵਿੱਚ ਪਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਨਿਯਮ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ‘ਕਰਮ ਪ੍ਰਧਾਨ’ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦਾ ਇਹ ਅਸੂਲ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਜਿਹੋ ਜਿਹਾ ਬੀਜ ਬੀਜਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਉਸੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੀ ਫਲ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਪ੍ਰਸੰਗਾਂ ਵੱਲ ਝਾਤ ਮਾਰੀਏ ਤਾਂ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਅਤੇ ਜ਼ਾਲਮ ਕੰਸ ਦੀ ਰਾਸ਼ੀ ਇੱਕ ਹੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਜਨਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਨਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਮਾਰਗ ਅਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਜ਼ਮੀਨ-ਅਸਮਾਨ ਦਾ ਅੰਤਰ ਸੀ। ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਨਿਸ਼ਕਾਮ ਕਰਮ, ਸੱਚ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਲੋਕ-ਰੱਖਿਆ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਹ ਜੁੱਗਾਂ-ਜੁੱਗਾਂ ਲਈ ਪੂਜਣਯੋਗ ਬਣ ਗਏ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਕੰਸ ਨੇ ਤਾਕਤ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਜ਼ੁਲਮ, ਅਧਰਮ ਅਤੇ ਪਾਪ ਦਾ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਇਆ, ਜਿਸਦਾ ਅੰਤ ਸ਼ਰਮਨਾਕ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ ਦਾ ਸਬੂਤ ਹੈ ਕਿ ਰਾਸ਼ੀ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਹਾਨ ਜਾਂ ਨੀਚ ਨਹੀਂ ਬਣਾਉਂਦੀ, ਬਲਕਿ ਕਰਮ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪ੍ਰਤੱਖ ਉਦਾਹਰਨ ਭਗਵਾਨ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲੰਕਾਪਤੀ ਰਾਵਣ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚੋਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ ਮਹਾਨ ਵਿਦਵਾਨ, ਵੇਦਾਂ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਅਥਾਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦਾ ਮਾਲਕ ਸੀ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਹੰਕਾਰ, ਅਨੈਤਿਕਤਾ ਅਤੇ ਕਪਟ ਭਰੇ ਕਰਮਾਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਸਾਰੀ ਵਿੱਦਿਆ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਸੁਆਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮ ਨੇ ਮਰਯਾਦਾ, ਤਿਆਗ, ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਸਚਾਈ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ‘ਮਰਿਆਦਾ ਪੁਰਸ਼ੋਤਮ’ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ। ਦੋਵਾਂ ਦੀਆਂ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਜਾਂ ਗ੍ਰਹਿਆਂ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ਜੋ ਵੀ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਪਰ ਇਤਿਹਾਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਿੱਤਰ ਅਤੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਹੀ ਯਾਦ ਰੱਖਿਆ।

ਜਨਮ ਅਤੇ ਸਰੀਰਕ ਬਣਤਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਇੱਕੋ ਮਾਂ ਦੀ ਕੁੱਖੋਂ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਜੁੜਵਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੈ। ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਭਾਵੇਂ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਗੋਰਾ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਕਾਲਾ ਪੈਦਾ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਇਹ ਬਾਹਰੀ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਸੁੰਦਰਤਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਮਹਾਨਤਾ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਚਮੜੀ ਦੀ ਚਮਕ ਫਿੱਕੀ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਪਰ ਚੰਗੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਸਦਾ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਬੱਚਾ ਸਖਤ ਮਿਹਨਤ, ਉੱਚੀ ਸੋਚ, ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸਦਾਚਾਰ ਦੇ ਰਸਤੇ ਤੁਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸਿਰਮੌਰ ਬਣ ਕੇ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਵਰਗਾ ਆਦਰ-ਸਨਮਾਨ ਹਾਸਲ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ ਦੂਜਾ ਬੱਚਾ ਜੇਕਰ ਆਲਸ, ਬੁਰੀ ਸੰਗਤ ਅਤੇ ਗਲਤ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਸਮਾਂ ਬਰਬਾਦ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਗਰੀਬੀ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਗੁੰਮਨਾਮੀ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਸਿੱਧ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਜਾਂ ਗਰੀਬ ਹੋਣਾ ਜਨਮ ਦੇ ਸੰਜੋਗ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਕਰਮਾਂ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਕਾਮਯਾਬੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਹੱਥ ’ਤੇ ਹੱਥ ਧਰ ਕੇ ਬੈਠਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ ‘ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ’ (ਸਖਤ ਯਤਨ ਅਤੇ ਘਾਲਣਾ) ਨਾਲ ਹੀ ਸੰਭਵ ਹੈ। ਪੁਰਸ਼ਾਰਥ ਹੀ ਉਹ ਤਾਕਤ ਹੈ ਜੋ ਬੰਜਰ ਜ਼ਮੀਨ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਹਰਿਆਵਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਪਸੀਨਾ ਵਹਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਕੁਦਰਤ ਉਸਦੇ ਯਤਨਾਂ ਦਾ ਮੁੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਮੋੜਦੀ ਹੈ। ਕਰਮਹੀਣ ਵਿਅਕਤੀ ਸਿਰਫ ਰਾਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਤਕਦੀਰ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦਿੰਦਾ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਪੁਰਸ਼ਾਰਥੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਖੁਦ ਲਿਖਦਾ ਹੈ।

ਸੱਚੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰੋਂ ਛਲ, ਕਪਟ, ਈਰਖਾ ਅਤੇ ਦੋਗਲੇਪਣ ਦਾ ਪੂਰਨ ਤਿਆਗ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਕਪਟ ਨਾਲ ਹਾਸਲ ਕੀਤੀ ਸਫਲਤਾ ਕਦੇ ਵੀ ਸਥਾਈ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਉਹ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਮਨ ਨਿਰਮਲ ਅਤੇ ਸਾਫ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਸਮਰਪਣ ਦੀ ਸੱਚੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਕਰਮ ਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦਰਗਾਹ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਨਵ ਸੇਵਾ ਨੂੰ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਸਰਵਉੱਚ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਦੁੱਖ-ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਅਤੇ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਭਾਵ ਨਾਲ ਲੋਕ-ਭਲਾਈ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਇਨਸਾਨ ਨੂੰ ਦੇਵਤਾ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਨਿੱਜੀ ਸਵਾਰਥਾਂ ਦੇ ਦਾਇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸਮੁੱਚੀ ਮਾਨਵਤਾ ਦੇ ਭਲੇ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਮ ਉੱਤਮ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਜੀਵਨ ਇੱਕ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮਰਪਣ ਅਤੇ ਸੇਵਾ ਦੇ ਇਸ ਉੱਚੇ ਮੁਕਾਮ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਣ ਲਈ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਤਨ, ਮਨ ਅਤੇ ਧਨ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਤਿਆਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਇਨਸਾਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ‘ਮੈਂ’ ਦੀ ਹਸਤੀ ਕਾਇਮ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤਕ ਉਹ ਸੱਚੇ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਤਨ ਨੂੰ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਲਾਉਣਾ, ਮਨ ਨੂੰ ਸਿਮਰਨ ਅਤੇ ਨੇਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਅਤੇ ਧਨ ਨੂੰ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਵਰਤਣਾ ਹੀ ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਕੇ ਵੱਡੇ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ ਹੈ।

ਕੁਦਰਤ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਮਿਟਾਉਣ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸਬਕ ਇੱਕ ਛੋਟੇ ਜਿਹੇ ਬੀਜ ਰਾਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਬੀਜ ਜ਼ਮੀਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦਫਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਵਜੂਦ, ਆਪਣਾ ਬਾਹਰੀ ਰੂਪ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਖੁਦ ਨੂੰ ਗਾਲ਼ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸੇ ਸਮਰਪਣ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾਲ, ਛਾਂਦਾਰ ਅਤੇ ਫਲਦਾਰ ਰੁੱਖ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰਾਹੀਆਂ ਨੂੰ ਛਾਂ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਬੀਜ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਬਚਾਉਣ ਦਾ ਹੰਕਾਰ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਹ ਕਦੇ ਰੁੱਖ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕਦਾ।

ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਹਿਮਾਂ-ਭਰਮਾਂ, ਕੁੰਡਲੀਆਂ ਦੇ ਡਰ ਅਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾਵਾਦੀ ਸੋਚ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋੜ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਜੋਤਿਸ਼ੀ ਜਾਂ ਰਾਸ਼ੀ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਬੈਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਕੋਸਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਦਿਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸੁਧਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਿਹਨਤ, ਸਚਾਈ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਹੀ ਉਹ ਗ੍ਰਹਿ ਹਨ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਰੌਸ਼ਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ, ਇਹ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਮੂਲ ਅਧਾਰ ਰਾਸ਼ੀ ਨਹੀਂ ਬਲਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਕਰਮ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਬੀਜ ਆਪਣੀ ਹਸਤੀ ਮਿਟਾ ਕੇ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਹੰਕਾਰ ਅਤੇ ਕਪਟ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਪੁਰਸਾਰਥ ਅਤੇ ਮਾਨਵ ਸੇਵਾ ਦੇ ਮਾਰਗ ’ਤੇ ਆਪਣੀ ‘ਮੈਂ’ ਨੂੰ ਮਿਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅਮਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਸਿਖਰ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)