“ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਣਖੀਲੇ ਯੋਧੇ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਢਾਂਚੇ ਅੱਗੇ ਝੁਕ ...”
(4 ਸਤੰਬਰ 2026)
ਸਾਹਿਤ ਨੂੰ ਸਮਾਜ ਦਾ ਸ਼ੀਸ਼ਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦੀ ਰੂਪ ਦੇਣਾ, ਸਮਾਜ ਦੇ ਚੰਗੇ ਮਾੜੇ ਸਾਰੇ ਪੱਖਾਂ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਕਰਨਾ, ਸਾਹਿਤ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਸਾਹਿਤਕ ਲਿਖਤਾਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਹੜੀਆਂ ਮਨੁੱਖ ਮਨ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਅਸਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਗ੍ਰੈਜੂਏਸ਼ਨ ਦੌਰਾਨ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਪੜ੍ਹਿਆ। ਸਹਿਤ ਦੀਆਂ ਵੱਖ ਵੱਖ ਵੰਨਗੀਆਂ ਨੇ ਮਨ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਕੀਤਾ। ਵਰਿਆਮ ਸਿੰਘ ਸੰਧੂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ “ਆਪਣਾ ਆਪਣਾ ਹਿੱਸਾ” ਅੱਜ ਵੀ ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਗੁਰਦਿਆਲ ਸਿੰਘ ਦੀ ਕਹਾਣੀ “ਕਾਲਾ ਮੋਤੀਆ“ ਅਤੇ ਸੰਤ ਸਿੰਘ ਸੇਖੋਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ “ਹਲ ਵਾਹ” ਨੂੰ ਕੌਣ ਭੁੱਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਕਾਵਿ ਰੂਪ ਦੇ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਮੋਹਨ ਸਿੰਘ, ਪੂਰਨ ਸਿੰਘ, ਸੰਤ ਰਾਮ ਉਦਾਸੀ ਅਤੇ ਅਵਤਾਰ ਪਾਸ਼ ਦੇ ਕਾਵਿ ਬੰਦ ਅੱਜ ਵੀ ਮਨ ਵਿੱਚ ਤਰੋਤਾਜ਼ਾ ਹਨ। ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਬਾਵਾ ਬਲਵੰਤ ਦੀਆਂ ਪੜ੍ਹੀਆਂ ਕਵਿਤਾਵਾਂ ਅੱਜ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਯਾਦ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਤਾਨਾਸ਼ਾਹੀ ਰਵਈਆ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਬਾਨਬੰਦੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪੁਲਿਸ ਦੀਆਂ ਧਾੜਾਂ ਭੋਲੇ ਭਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਛੱਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕੁੱਟਦੀਆਂ ਹਨ; ਫਿਰ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਵਿਚਾਰ ਜ਼ਿਹਨ ਵਿੱਚ ਦੌੜਨ ਲਗਦੇ ਹਨ...
‘ਜਿੰਦਗਾਨੀ ਏ, ਪਰਾਇਆ ਧਨ ਨਹੀਂ,
ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਮਾਣਨਾ ਔਗੁਣ ਨਹੀਂ,
ਕਿਉਂ ਖਿਆਲਾਂ ਦੇ ਲਈ ਹਨ ਬੇੜੀਆਂ,
ਜੇ ਹਵਾ ਤੇ ਵਕਤ ਨੂੰ ਬੰਧਨ ਹੈ ਨਹੀਂ,
ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਅਜਿਹੀ ਤਸਵੀਰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਸਾਡੇ ਸ਼ਹੀਦਾਂ ਦੇ ਲਏ ਸੁਪਨੇ ਚਕਨਾਚੂਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਸ਼ਹੀਦ ਏ ਆਜ਼ਮ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਸੱਚ ਹੀ ਕਹਿੰਦਾ ਸੀ; “ਭਾਰਤਵਰਸ਼ ਦੇ ਵਾਸੀਓ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਜ਼ਰੂਰ ਆਵੇਗੀ। ਦੇਸ਼ ਆਜ਼ਾਦ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਪਰ ਜਿਹੜੀ ਗੱਲ ਦਾ ਮੈਨੂੰ ਫਿਕਰ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ, ਕਿ ਆਜ਼ਾਦ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵਾਗਡੋਰ ਕਿਸਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਆਵੇਗੀ। ਜੇਕਰ ਰਾਜ ਸਰਮਾਏਦਾਰੀ ਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡਾ ਹਾਲ ਗੁਲਾਮੀ ਤੋਂ ਵੀ ਭੈੜਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਤੁਸੀਂ ਸਮਾਜਿਕ, ਆਰਥਿਕ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਸਾਰੇ ਹੀ ਪੱਖਾਂ ਤੋਂ ਗੁਲਾਮੀ ਭੋਗੋਗੇ। ਅੱਜ ਹਾਲਾਤ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹਨ। ਸਾਡੇ ਹਾਲਾਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦਿਆਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਇਹ ਕਹਿਣ ਲੱਗ ਪਏ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲੋਂ ਤਾਂ ਗੋਰਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜ ਚੰਗਾ ਸੀ। ਗੋਰੇ ਬਿਗਾਨੇ ਸਨ, ਅੱਜ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣਿਆਂ ਹੱਥੋਂ, ਹਰ ਪੱਖ ਤੋਂ ਮਾਰ ਖਾਣੀ ਪੈ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਖਾਲੀ ਹੁੰਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਪੰਜਾਬੀ ਮੁੰਡੇ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੌੜ ਰਹੇ ਹਨ। ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਬੰਗਲੇ ਬਿਹਾਰੀ ਬਾਬੂਆਂ ਦੇ ਕਬਜ਼ੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ ਹਨ।
ਸਾਡੇ ਲੋਕ, ਜਿਹੜੇ ਵਿਦੇਸ ਜਾ ਕੇ ਆਏ ਹਨ, ਉਹ ਉੱਚੀ ਉੱਚੀ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਆਪਾਂ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੌ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਰਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਰਲਾਂਗੇ ਕਿਵੇਂ, ਜਦੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਰਹਿ ਕੇ ਮੇਵਾ ਬਣ ਜਾਵੇ। ਮੁੱਠੀ ਭਰ ਲੋਕ ਕਬਜਾਧਾਰੀ ਨੀਤੀ ਤਹਿਤ ਸਭ ਕੁਝ ਲੁੱਟ ਲੈਣ, ਗਰੀਬੀ ਰੇਖਾ ਵਧਦੀ ਜਾਵੇ, ਲੋਟੂ ਲਾਣਾ ਦਿਨ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਅਮੀਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਪਹਿਲੇ, ਦੂਜੇ ਥਾਂ ’ਤੇ ਆਪਣਾ ਨਾਂ ਦਰਜ ਕਰਾਵੇ, ਗਰੀਬ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਰਬੀ ਘੋੜੇ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਧਦੀ ਜਾਵੇ,ਤਾਂ ਕਿਵੇਂ ਰਲਾਂਗੇ ਅਸੀਂ ਵਿਦੇਸ਼ਾਂ ਦੇ ਨਾਲ? ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਫੋਟੋ ਹਾਰਾਂ ਜੋਗੀ ਰਹਿ ਗਈ ਹੈ। ਸ਼ਹੀਦੇ ਆਜ਼ਮ! ਤੇਰਾ ਬਸੰਤੀ ਰੰਗ ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਭੇਟ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਤੇਰੇ ਵਾਰਸਾਂ ਨੂੰ ਅੱਜ ਛੱਲੀਆਂ ਵਾਂਗ ਕੁੱਟਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਤੇਰੀ ਸੋਚ ਦੇ ਵਾਰਸ ਕਦੇ ਦਬਣਗੇ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੀ ਸੋਚ ਨੂੰ ਦੱਬਾਉਣ ਦੇ ਲਈ ਇਹ ਸਾਮਰਾਜਵਾਦੀ ਲਾਣੇ ਨੇ ਕਦੇ ਚਿੱਟੇ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਲਿਆ, ਕਦੇ ਅਸ਼ਲੀਲਤਾ ਫੈਲਾਈ। ਨੌਜਵਾਨੀ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਹਰ ਹਰਬਾ ਵਰਤਿਆ। ਪਰ ਤੇਰਾ ਖੂਨ ਸਾਡੀਆਂ ਰਗਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਦੌੜਦਾ ਹੈ। ਮਹਾਤਮਾ ਗਾਂਧੀ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਰੋਸ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੜਤਾਲ, ਅੱਜ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੜਕਣ ਲੱਗ ਪਿਆ ਹੈ। ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਧਰਨੇ, ਮੁਜ਼ਾਹਰੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਅੜਿੱਕਾ ਬਣ ਗਏ। ਭਾਈ ਸਰਕਾਰ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਚਲਦੀ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀਆਂ ਵੋਟਾਂ ਖਰੀਦਣ ਲਈ ਉਹ ਨੋਟ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਤੁਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਢਾਂਚਾ ਲੋਕਾਈ ਦੀ ਸੋਚੇ, ਇਹ ਅਸੰਭਵ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਗੁਰੂਆਂ ਪੀਰਾਂ, ਅਣਖੀ ਯੋਧਿਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਲੜੇ ਹਨ, ਇਤਿਹਾਸ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਦੁਆਰ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਹਮਲਾਵਰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਵਿੱਚ ਆਏ, ਸਾਰੇ ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚੋਂ ਦੀ ਗੁਜ਼ਰੇ, ਪੰਜਾਬੀ ਅੱਗੇ ਹੋ ਕੇ ਲੜੇ। ਗਲ਼ ਕਟਾ ਲਏ, ਜਾਨਾਂ ਕੁਰਬਾਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਪਰ ਕਦੇ ਹਾਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ। ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਅੱਗੇ ਗੋਡੇ ਟੇਕ ਦੇਣ। ਸਾਡਾ ਅਣਖੀਲਾ ਕਵੀ ਅਵਤਾਰ ਪਾਸ਼ ਲਿਖਦਾ ਹੈ...
ਅਸੀਂ ਲੜਾਂਗੇ ਸਾਥੀ, ਉਦਾਸ ਮੌਸਮ ਦੇ ਲਈ,
ਅਸੀਂ ਲੜਾਂਗੇ ਸਾਥੀ, ਗੁਲਾਮ ਸੱਧਰਾਂ ਦੇ ਲਈ,
ਅਸੀਂ ਲੜਾਂਗੇ ਸਾਥੀ, ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਲਈ,
ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਭੁਲੇਖਾ ਹੈ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਅਣਖੀਲੇ ਯੋਧੇ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਢਾਂਚੇ ਅੱਗੇ ਝੁਕ ਜਾਣਗੇ। ਜਦੋਂ ਦਿੱਲੀ ਦੇ ਹਾਕਮਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਘੋਲ ਚੱਲਿਆ, ਵੱਡੀਆਂ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ਾਂ ਹੋਈਆਂ, ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਅੰਨਦਾਤਾ ਹਿੱਕ ਡਾਹ ਕੇ ਲੜਿਆ। ਅੱਠ ਸੌ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਾਡੇ ਅਣਖੀਲੇ ਯੋਧੇ ਸ਼ਹੀਦ ਹੋ ਗਏ ਪਰ ਘੋਲ ਜਿੱਤ ਕੇ ਮੁੜੇ। ਹੱਕ ਮੰਗਿਆ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਹੱਕ ਖੋਹਣੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਤ ਲੜਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਜੰਮਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿੱਤ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਹਨ।
ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕ੍ਰਾਂਤੀਕਾਰੀ ਗਜ਼ਲ ਗੋ ਜਗਤਾਰ ਲਿਖਦੇ ਹਨ...
ਹਰ ਮੋੜ ’ਤੇ ਸਲੀਬਾਂ,
ਹਰ ਮੋੜ ’ਤੇ ਹਨੇਰਾ।
ਫਿਰ ਵੀ ਅਸੀਂ ਰੁਕੇ ਨਾ,
ਸਾਡਾ ਵੀ ਦੇਖ ਜੇਰਾ।
* * * * *
ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (sarokar2015@gmail.com)
