“ਲੋਕਤੰਤਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਖਬਰ ਕਿਹੜੇ ਮੰਚ ਤੋਂ ...”
(12 ਅਕਤੂਬਰ 2026)

ਅੱਜ ਦੇ ਡਿਜਿਟਲ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਯੂਟਿਊਬ ਸਿਰਫ ਮਨੋਰੰਜਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਖਬਰਾਂ, ਵਿਚਾਰਾਂ, ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਉਭਾਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਚ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸੁਤੰਤਰ ਡਿਜਿਟਲ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਇਸ ਉਭਾਰ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ, ਲੇਖਕਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਪਰ ਇਸ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਚਰਚਾ ਕਰਦਿਆਂ ਸੀਨੀਅਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਐੱਨਡੀਟੀਵੀ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕੀਤਾ। ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਸਲੇ ਉਠਾਉਂਦੇ ਰਹੇ। ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਮਹਿੰਗਾਈ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਅਹਿਮ ਵਿਸ਼ੇ ਰਹੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅਜਿਹੇ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵਜੋਂ ਬਣੀ ਜਿਹੜਾ ਸੱਤਾ ਦੇ ਗਲਿਆਰਿਆਂ ਦੀਆਂ ਸਰਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨੂੰ ਵੀ ਖਬਰਾਂ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਸੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ‘ਗੋਦੀ ਮੀਡੀਆ’ ਸ਼ਬਦ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹੋਇਆ। ਇਸ ਸ਼ਬਦ ਨੂੰ ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਪਣੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਵਿਆਪਕ ਪਛਾਣ ਦਿਵਾਈ। ਇਸਦਾ ਭਾਵ ਅਜਿਹੇ ਮੀਡੀਆ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਸੱਤਾ ਤੋਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸਦੇ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਖੜ੍ਹਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਟਿੱਪਣੀ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ। ਇਸਨੇ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ, ਸੰਪਾਦਕੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ, ਮਾਲਕੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਦੀ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਬਾਰੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚਰਚਾ ਛੇੜ ਦਿੱਤੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਿਹੜੇ ਦਰਸ਼ਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ’ਤੇ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਬਹਿਸਾਂ ਨੂੰ ਹੀ ਖਬਰਾਂ ਦਾ ਅੰਤਿਮ ਸੱਚ ਮੰਨ ਲੈਂਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਖਬਰਾਂ ਦੀ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਸ਼ਬਦਾਵਲੀ ਨੂੰ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯ ਬਣਾਉਣ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਈ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੀ ਅਸਹਿਮਤੀ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰ ਸਕਦੇ ਸਨ।

ਐੱਨਡੀਟੀਵੀ ਤੋਂ ਯੂਟਿਊਬ ਤਕ ਦਾ ਸਫਰ

ਨਵੰਬਰ 2022 ਵਿੱਚ ਐੱਨਡੀਟੀਵੀ ਤੋਂ ਅਸਤੀਫਾ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਲਿਆ। ਇਹ ਕਦਮ ਉਸ ਸਮੇਂ ਚੁੱਕਿਆ ਗਿਆ, ਜਦੋਂ ਐੱਨਡੀਟੀਵੀ ਦੀ ਮਾਲਕੀ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਤਬਦੀਲੀ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਸ ਫੈਸਲੇ ਨੇ ਇਹ ਸਵਾਲ ਵੀ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕੀ ਇੱਕ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਵੱਡੇ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਅਦਾਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਕੇ ਵੀ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੈਨਲ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਿਲਿਆ ਹੁੰਗਾਰਾ ਇਸ ਸਵਾਲ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਜਵਾਬ ਸੀ। ਇੰਡੈਕਸ ਆਨ ਸੈਂਸਰਸ਼ਿੱਪ ਵਿੱਚ ਅਕਤੂਬਰ 2024 ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਇੱਕ ਲੇਖ ਅਨੁਸਾਰ ਚੈਨਲ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ 27.5 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਲੋਕ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜ ਗਏ ਸਨ। ਮਈ 2024 ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੈਨਲ ਨੇ ਇੱਕ ਕਰੋੜ ਸਬਸਕ੍ਰਾਈਬਰਾਂ ਦਾ ਅੰਕੜਾ ਵੀ ਪਾਰ ਕਰ ਲਿਆ ਸੀ।

ਇਹ ਸਫਲਤਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਮਸ਼ਹੂਰ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਦਾ ਨਤੀਜਾ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਸੀ, ਜਿਹੜੇ ਖਬਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਰੁਜ਼ਾਨਾ ਦੇ ਮਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਥਾਂ ਮਿਲਦੀ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਅਜਿਹੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਸਨ ਜਿਹੜੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ, ਸੱਤਾ ਦੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰੇ। ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਚੈਨਲ ਨੇ ਇਹ ਵੀ ਦਿਖਾਇਆ ਕਿ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਸਟੂਡੀਓ, ਵੱਡੇ ਕੈਮਰੇ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਪੂੰਜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਇੱਕ ਪੱਤਰਕਾਰ ਆਪਣੀ ਪਛਾਣ ਕਾਇਮ ਰੱਖ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਬੇਸ਼ਕ ਇਸ ਲਈ ਤਜਰਬਾ, ਖੋਜ, ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾਤਾਰ ਸੰਵਾਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ।

ਦੂਜੇ ਯੂਟਿਊਬਰਾਂ ਲਈ ਰਾਹ ਕਿਵੇਂ ਖੁੱਲ੍ਹਿਆ?

ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਯੂਟਿਊਬ ਉੱਤੇ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਇਸਨੇ ਸੁਤੰਤਰ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਮਾਡਲ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਡਿਜਿਟਲ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਮੰਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ ਅਤੇ ਕਈ ਪੱਤਰਕਾਰ ਸੁਤੰਤਰ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ ਪਰ ਇੱਕ ਸਥਾਪਤ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਪੱਤਰਕਾਰ ਦਾ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਲੈਣਾ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਬਣਿਆ ਕਿ ਦਰਸ਼ਕ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਉੱਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ ਉਸਦੇ ਨਵੇਂ ਮੰਚ ਤਕ ਵੀ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਨਵੇਂ ਅਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਲਈ ਵੀ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਵਧੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਮਿਲਿਆ ਕਿ ਆਪਣਾ ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਬਣਾ ਕੇ ਉਹ ਸਥਾਨਕ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਲਾਂ, ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੇ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਵਰਗੇ ਮੁੱਦਿਆਂ ਨੂੰ ਉਠਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਮਾਡਲ ਦੀ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੱਤਰਕਾਰ ਅਤੇ ਦਰਸ਼ਕ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਵਾਦ ਲਈ ਰਵਾਇਤੀ ਮੀਡੀਆ ਦੇ ਸੰਪਾਦਕੀ ਢਾਂਚੇ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰਸਤਾ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਦਰਸ਼ਕ ਟਿੱਪਣੀਆਂ, ਸੁਝਾਵਾਂ ਅਤੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰਾਹੀਂ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਦੇ ਇਸ ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਵੀ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਯੂਟਿਊਬ ਉੱਤੇ ਸੁਤੰਤਰ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੀ ਸਾਰੀ ਸਫਲਤਾ ਦਾ ਸਿਹਰਾ ਇਕੱਲੇ ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ, ਛੋਟੇ ਡਿਜਿਟਲ ਮੀਡੀਆ ਅਦਾਰਿਆਂ ਅਤੇ ਬਦਲਵੇਂ ਮੀਡੀਆ ਮੰਚਾਂ ਨੇ ਵੀ ਆਪਣਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਇਸ ਰੁਝਾਨ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਦਿੱਖ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਚਰਚਾ ਜ਼ਰੂਰ ਦਿੱਤੀ।

ਸੰਵਿਧਾਨ, ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਤੇ ਨਫਰਤ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ

ਇਸ ਸਾਰੇ ਵਰਤਾਰੇ ਦਾ ਇੱਕ ਅਹਿਮ ਪੱਖ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਕਦਰਾਂ-ਕੀਮਤਾਂ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਧਰਮ ਨਿਰਪੱਖਤਾ, ਸਮਾਨਤਾ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਲੋਕ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਉਸ ਪੇਸ਼ਕਾਰੀ ਤੋਂ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਅਤੇ ਜਾਤ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਵੰਡੀਆਂ ਪਾਉਣ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਥਾਂ ਮਿਲਦੀ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਲਈ ਵਿਕਲਪਕ ਮੀਡੀਆ ਸਿਰਫ ਖਬਰਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਮੰਚ ਵੀ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਇਹ ਜਾਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮਹਿੰਗਾਈ ਕਿਉਂ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਮਿਲ ਰਿਹਾ, ਸਰਕਾਰੀ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੀ ਕੀ ਹਾਲਤ ਹੈ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦਾਅਵਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ਮੀਨੀ ਹਕੀਕਤ ਕੀ ਹੈ। ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਤੋਂ ਇਹ ਸਮਝ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਦਰਸ਼ਕ ਸਿਰਫ ਸਨਸਨੀਖੇਜ਼ ਖਬਰਾਂ ਜਾਂ ਉੱਚੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਬਹਿਸਾਂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ; ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਤੱਥਾਂ, ਤਰਕ, ਸਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹੱਤਵ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਵਿਕਲਪਕ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਪੱਤਰ ਨਾ ਮੰਨ ਲਿਆ ਜਾਵੇ। ਯੂਟਿਊਬ ਉੱਤੇ ਵੀ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ, ਅਧੂਰੇ ਤੱਥ, ਪੱਖਪਾਤ ਅਤੇ ਸਨਸਨੀ ਫੈਲਾਉਣ ਦੀਆਂ ਸੰਭਾਵਨਾਵਾਂ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਮੰਚ ਦੀ ਸਮਗਰੀ ਨੂੰ ਤੱਥਾਂ, ਸਬੂਤਾਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਪਰਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਫਲ ਯੂਟਿਊਬ ਚੈਨਲ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੁੱਖ ਧਾਰਾ ਦੇ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਜਨਤਕ ਬਹਿਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇਣ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਪਾਇਆ। ‘ਗੋਦੀ ਮੀਡੀਆ’ ਵਰਗੇ ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਲੋਕਪ੍ਰਿਯਤਾ ਅਤੇ ਐੱਨਡੀਟੀਵੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੈਨਲ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ ਹੁੰਗਾਰਾ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਦੋ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਹਨ।

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਫਲਤਾ ਨੇ ਦੂਜੇ ਪੱਤਰਕਾਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵੀ ਉਜਾਗਰ ਕੀਤੀ ਕਿ ਵੱਡੇ ਮੀਡੀਆ ਅਦਾਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿ ਕੇ ਆਪਣੇ ਦਰਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧਾ ਸੰਵਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਡਿਜਿਟਲ ਮੀਡੀਆ ਨੇ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਦੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਰਸਤੇ ਖੋਲ੍ਹੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਸਤਿਆਂ ਉੱਤੇ ਆਰਥਿਕ ਨਿਰਭਰਤਾ, ਪਲੇਟਫਾਰਮ ਦੇ ਐਲਗੋਰਿਦਮ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਵਰਗੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ।

ਲੋਕਤੰਤਰ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਗੱਲ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਖਬਰ ਕਿਹੜੇ ਮੰਚ ਤੋਂ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਉਹ ਤੱਥਾਂ ਉੱਤੇ ਆਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਕੀ ਉਹ ਸੱਤਾ ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕੀ ਉਹ ਆਮ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਬਣਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਕੀ ਉਹ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਤੀ ਜਾਗਰੂਕ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਸੌਟੀ ਉੱਤੇ ਰਵੀਸ਼ ਕੁਮਾਰ ਦੀ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਅਤੇ ਯੂਟਿਊਬ ਉੱਤੇ ਉੱਭਰ ਰਹੇ ਹੋਰ ਸੁਤੰਤਰ ਪੱਤਰਕਾਰੀ ਮੰਚਾਂ ਦੇ ਯੋਗਦਾਨ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.)