“ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਕਿ ...”
(31 ਮਈ 2026)
1929 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ ਹਕੂਮਤ ਨੇ ਪਬਲਿਕ ਸੇਫਟੀ ਬਿੱਲ ਅਤੇ ਟ੍ਰੇਡ ਡਿਸਪਿਊਟਸ ਬਿੱਲ ਰਾਹੀਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਦਬਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਤਾਂ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਨੇ ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਸੈਂਟਰਲ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟ ਕੇ ਅਤੇ ਪਰਚੇ ਵੰਡ ਕੇ ਆਪਣਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਵਿਰੋਧ ਦਰਜ ਕਰਵਾਇਆ। ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਮਕਸਦ ਕਿਸੇ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਖੁਦ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਇਹ ਕਾਰਵਾਈ “ਬਹਿਰਿਆਂ ਨੂੰ ਸੁਣਾਉਣ” ਲਈ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਹ ਦਰਅਸਲ ਉਸ ਹਕੂਮਤ ਨੂੰ ਇਹ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣਨੀ ਬੰਦ ਕਰ ਦੇਵੇ ਤਾਂ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਮਨਵਾਉਣ ਲਈ ਵੱਡੇ ਅਤੇ ਨਿਡਰ ਕਦਮ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ।
ਅੱਜ ਲਗਭਗ ਇੱਕ ਸਦੀ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਸਵਾਲ ਜ਼ਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ? ਕੀ ਉਹ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ? ਕੀ ਸਿਰਫ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਗੁੱਸਾ ਜਿਤਾਉਣਾ ਕਾਫੀ ਹੈ? ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਆ ਕੇ ਆਪਣਾ ਵਿਰੋਧ ਦਰਜ ਕਰਵਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ?
ਇਤਿਹਾਸ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਦੋਂ ਹਕੂਮਤਾਂ ਮਨਮਾਨੀ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਤਮ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਕਿਸੇ ਵੀ ਜ਼ਿੰਦਾ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ, ਆਪਣੀ ਗੱਲ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਗਲਤ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰ ਅੱਜ ਦਾ ਜ਼ਮਾਨਾ 1929 ਵਾਲਾ ਜ਼ਮਾਨਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਦੇਸ਼ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਲੋਕਾਂ ਕੋਲ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਅਧਿਕਾਰ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਦੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਰੂਪ ਵੀ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ, ਸ਼ਾਂਤਮਈ ਅਤੇ ਸੰਗਠਿਤ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸਿੱਖਿਆ ਬੰਬ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਲਿਖਿਆ ਸੀ ਕਿ “ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਦੀ ਤਲਵਾਰ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੀ ਸਾਣ ’ਤੇ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” ਇਸਦਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਅਸਲੀ ਤਬਦੀਲੀ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੋਚ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ’ਤੇ ਅਸਰ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਦੇ ਸਿੱਖਿਆ ਮਹਿੰਗੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਕਦੇ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੇ ਕਾਨੂੰਨ ਕਾਰਪੋਰੇਟ ਘਰਾਣਿਆਂ ਦੇ ਹੱਕ ਵਿੱਚ ਬਦਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਦੇ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਜਨਤਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ’ਤੇ ਦਬਾਅ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਸਲੇ ਸਿਰਫ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਰਗ ਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਇਹ ਪੂਰੇ ਸਮਾਜ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਜੇ ਲੋਕ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਖ ਕੇ ਵੀ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਹਕੂਮਤਾਂ ਹੋਰ ਹੌਸਲੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਆਉਣਾ, ਰੈਲੀਆਂ ਕਰਨਾ, ਧਰਨੇ ਦੇਣਾ, ਲੇਖ ਲਿਖਣਾ, ਚਰਚਾਵਾਂ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਆਵਾਜ਼ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨਾ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਵੱਡੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਗਰੂਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਰਹੀ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਕਾਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਲੜਾਈ ਤਕ, ਹਰ ਥਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਹਕੂਮਤਾਂ ਨੂੰ ਬਦਲਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਹੈ।
ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਸੀਂ ਇਹ ਦੇਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕਿਸਾਨ ਦਿੱਲੀ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ’ਤੇ ਡਟੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕਾਨੂੰਨ ਵਾਪਸ ਲੈਣੇ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਆਵਾਜ਼ ਚੁੱਕਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇ ਮਸਲੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਚਰਚਾ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਜ਼ਦੂਰ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ ਹੜਤਾਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ, ਦੋਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਆਧੁਨਿਕ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦੇ ਉਹੀ “ਪਰ” ਹਨ, ਜੋ ਕਦੇ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਨੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟੇ ਸਨ।
ਪਰ ਇੱਕ ਹੋਰ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਗੱਲ ਸਮਝਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਮਤਲਬ ਨਫਰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਵਿਰੋਧ ਦਾ ਮਤਲਬ ਤਬਾਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਅਸਲੀ ਲੋਕਤੰਤਰਿਕ ਵਿਰੋਧ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜੇ, ਜਗਾਵੇ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਚੇਤ ਕਰੇ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਨਫਰਤ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਵੰਡਿਆ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਅਸਲੀ ਮਸਲਿਆਂ-ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਮਹਿੰਗਾਈ ਅਤੇ ਅਸਮਾਨਤਾ ਤੋਂ ਧਿਆਨ ਹਟਾ ਦੇਣ। ਇਸ ਲਈ ਨਵੇਂ ਜ਼ਮਾਨੇ ਦਾ ਇਨਕਲਾਬ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਨਫਰਤ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਸਲੀ ਹੱਕਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨ।
ਅੱਜ ਲੋੜ ਕਿਸੇ ਅਸੈਂਬਲੀ ਵਿੱਚ ਬੰਬ ਸੁੱਟਣ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਪਿੰਡ, ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ, ਹਰ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਅਤੇ ਹਰ ਕੰਮਕਾਜ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਪਰਚੇ ਵੰਡਣ ਦੀ ਹੈ। ਲੋੜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨੌਜਵਾਨ ਕਿਤਾਬਾਂ ਪੜ੍ਹਨ, ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਸਵਾਲ ਪੁੱਛਣ ਅਤੇ ਡਰ ਦੇ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਤੋੜਨ। ਲੋੜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਲਮ, ਕੈਮਰਾ, ਗੀਤ, ਨਾਟਕ, ਯੂਟਿਊਬ, ਪੌਡਕਾਸਟ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਨੂੰ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇ।
ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਅਤੇ ਬਟੁਕੇਸ਼ਵਰ ਦੱਤ ਦੀ ਕੁਰਬਾਨੀ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਕਿ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹਿੰਸਾ ਨੂੰ ਚੁਣਿਆ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਫ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਚੁੱਪ ਰਹਿਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਜੁਰਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜ਼ੁਲਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਇਹੀ ਹੈ ਕਿ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਸਵਾਲ ਪੁੱਛੋ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੋ। ਅਤੇ ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਸੱਚਮੁੱਚ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ ਤਾਂ ਡਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਆਵਾਜ਼ ਬਣੋ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜੋ ਅਤੇ ਇੱਕ ਹੋਰ ਨਿਆਂਪੂਰਨ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰੀ ਵਾਲੇ ਸਮਾਜ ਲਈ ਲੜੋ।
* * * * *
ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (sarokar2015@gmail.com)
