“ਜੇਕਰ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ, ਇਮਾਨਦਾਰ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ...”
(4 ਅਗਸਤ 2026)

(ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਟਾਪੂ ਦੀ ਮੇਰੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਕੁਦਰਤ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਣ ਦਾ ਇੱਕ ਅਨੁਭਵ।)

ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਜਹਾਜ਼ ਨੇ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਉੱਤਰ-ਪੱਛਮੀ ਤੱਟ ਦੇ ਨੇੜੇ ਅੰਡੇਮਾਨ ਸਾਗਰ ਦੇ ਉੱਪਰ ਉਡਾਣ ਹੌਲੀ ਕੀਤੀ, ਹੇਠਾਂ ਨੀਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਖਿੱਲਰੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਟਾਪੂ ਕਿਸੇ ਚਿੱਤਰਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਵਰਗੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਅਸੀਂ ਲੰਕਾਵੀ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਸੀ। ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਦਾ ਟਿਕਾਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਇੱਕ ਸਫਲ ਕਹਾਣੀ ਹੈ।

ਕੁਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਡਾ ਜਹਾਜ਼ ਲੰਕਾਵੀ ਦੀ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਉੱਤਰ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਖਾਰੀ ਹਵਾ, ਚਹੁੰ ਪਾਸੇ ਫੈਲੀ ਹਰਿਆਲੀ ਅਤੇ ਸੁਚੱਜੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਨੇ ਪਹਿਲੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮਨ ਮੋਹ ਲਿਆ। ਲੰਕਾਵੀ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੇ ਕੇਦਾਹ ਰਾਜ ਦੇ ਤੱਟ ਤੋਂ ਦੂਰ ਅੰਡੇਮਾਨ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਟਾਪੂਆਂ ਦਾ ਇੱਕ ਸੁੰਦਰ ਸਮੂਹ ਹੈ। ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਨੂੰ 99 ਟਾਪੂਆਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਦੇ ਹਟਣ ’ਤੇ ਕੁਝ ਹੋਰ ਛੋਟੇ ਟਾਪੂ ਵੀ ਨਜ਼ਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਦਰਤ ਨੇ ਇਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਚੂਨਾ-ਪੱਥਰ ਦੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ, ਸਾਫ-ਸੁਥਰੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟਾਂ ਅਤੇ ਜੈਵਿਕ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨਾਲ ਨਿਵਾਜਿਆ ਹੈ। ਇਸੇ ਵਿਲੱਖਣ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਕਰਕੇ ਲੰਕਾਵੀ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਖਾਸ ਪਛਾਣ ਮਿਲੀ ਹੈ।

ਲੰਕਾਵੀ ਨਾਮ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਬਾਰੇ ਕਈ ਮਤ ਪ੍ਰਚਲਿਤ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੰਨੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵਿਆਖਿਆ ਅਨੁਸਾਰ “ਲੰਗ” ਮਲਾਯ ਸ਼ਬਦ “ਹੇਲੰਗ” ਤੋਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਅਰਥ ਬਾਜ਼ ਹੈ। ਬਾਜ਼ ਅੱਜ ਵੀ ਲੰਕਾਵੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਸਮੁੰਦਰ ਕੰਢੇ ਸਥਿਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਬਾਜ਼ ਦੀ ਮੂਰਤੀ ਹੈ। “ਕਾਵੀ” ਸ਼ਬਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਬਾਰੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਚਾਰ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਲਾਕੇ ਦੇ ਚਟਾਨੀ ਭੂ-ਰੂਪ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਮ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੋਵਾਂ ਦੀ ਝਲਕ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।

ਅੱਜ ਲੰਕਾਵੀ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦੇਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਖਾਂ ਸੈਲਾਨੀ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਹੋਟਲ, ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ, ਆਵਾਜਾਈ, ਵਾਟਰ ਸਪੋਰਟਸ, ਕੇਬਲ ਕਾਰ, ਸਥਾਨਕ ਹਸਤ-ਸ਼ਿਲਪ ਅਤੇ ਛੋਟੇ ਕਾਰੋਬਾਰ, ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਉਦਯੋਗਿਕ ਇਕਾਈਆਂ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਸੀਮੈਂਟ ਫੈਕਟਰੀ ਵੀ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਟਾਪੂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਅੱਜ ਵੀ ਇਸਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਨਾਲ ਹੀ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।

*ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਅਨਮੋਲ ਦਾਤ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸ ਦੀ ਗੂੰਜ*

ਲੰਕਾਵੀ ਸਿਰਫ ਨੀਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ ਰੇਤ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟਾਂ ਕਰਕੇ ਹੀ ਮਸ਼ਹੂਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਕਰੋੜਾਂ ਸਾਲ ਪੁਰਾਣੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਸਮੇਟੇ ਹੋਏ ਹੈ। ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਦੀਆਂ ਕਈ ਚਟਾਨਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਲਗਭਗ 55 ਕਰੋੜ ਸਾਲ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਲੱਖਣ ਭੂ-ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਹੱਤਤਾ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ 2007 ਵਿੱਚ ਲੰਕਾਵੀ ਨੂੰ *ਯੂਨੇਸਕੋ ਗਲੋਬਲ ਜਿਓਪਾਰਕ* ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਸਨਮਾਨ ਸਿਰਫ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਟਿਕਾਊ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵੀ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।

ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਸੜਕਾਂ, ਹੋਟਲ ਅਤੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਸਹੂਲਤਾਂ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ ਕਿ ਜੰਗਲਾਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਅਤੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਤੱਟਾਂ ਦੀ ਮੂਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਕਾਇਮ ਰਹੇ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਦੇ ਸੈਲਾਨੀ ਹਰ ਸਾਲ ਇੱਥੇ ਖਿੱਚੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।

ਲੰਕਾਵੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੀ ਘੱਟ ਦਿਲਚਸਪ ਨਹੀਂ। ਇੱਕ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਇਹ ਟਾਪੂ ਸਮੁੰਦਰੀ ਵਪਾਰ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੇਂਦਰ ਸੀ। ਵਪਾਰੀ ਜਹਾਜ਼ ਇੱਥੇ ਰੁਕਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਵਪਾਰ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਲੋਕ-ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਮਹਸੂਰੀ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਅੱਜ ਵੀ ਬੜੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਹੈ ਕਿ ਬੇਕਸੂਰ ਮਹਸੂਰੀ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਨੇ ਲੰਕਾਵੀ ਨੂੰ ਸੱਤ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤਕ ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਦਾ ਸਰਾਪ ਦਿੱਤਾ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਇੱਕ ਲੋਕ-ਕਥਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਨੇ ਲੰਕਾਵੀ ਦੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਅੱਜ ਦਾ ਲੰਕਾਵੀ ਉਸ ਪੁਰਾਣੇ ਟਾਪੂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਸੁਚੱਜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ, ਅਨੁਸ਼ਾਸਿਤ ਆਵਾਜਾਈ, ਹਰਿਆਲੀ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਹਰ ਥਾਂ ਸਫਾਈ - ਇਹ ਸਭ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਵਿਕਾਸ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ਵ ਪੱਧਰੀ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਟਾਪੂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਾਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਨੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਡਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ - ਭੀੜ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਨਾ ਕਿਤੇ ਗੰਦਗੀ ਦੇ ਢੇਰ ਨਜ਼ਰ ਆਏ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਬੇਤਰਤੀਬੀ। ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਛੇੜਛਾੜ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਣ ਦੀ ਸੋਚ ਹਰ ਥਾਂ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਸੀ। ਇਹੀ ਸੋਚ ਲੰਕਾਵੀ ਨੂੰ ਹੋਰ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

*ਅਸਮਾਨ ਨੂੰ ਛੂੰਹਦੀ ਕੇਬਲ ਕਾਰ ਅਤੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਝੂਲਦਾ ਸਕਾਈ ਬ੍ਰਿੱਜ*

ਲੰਕਾਵੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕੇਬਲ ਕਾਰ ਅਤੇ ਸਕਾਈ ਬ੍ਰਿਜ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅਧੂਰਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਤੋਂ ਸੈਲਾਨੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਵੀ ਇਸਦਾ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਸੀ। ਸਵੇਰ ਦਾ ਸੁਹਾਵਣਾ ਮੌਸਮ ਸੀ। ਅਸੀਂ ਟਿਕਟ ਲੈ ਕੇ ਕੇਬਲ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠ ਗਏ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕੇਬਲ ਕਾਰ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹਨੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਈ, ਹੇਠਾਂ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਦਲਣ ਲੱਗਾ। ਕੁਝ ਹੀ ਮਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਸੜਕਾਂ, ਘਰ ਅਤੇ ਗੱਡੀਆਂ ਖਿਡੌਣਿਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀਆਂ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲ, ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲਿਆ ਨੀਲਾ ਸਮੁੰਦਰ ਅਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਤੈਰਦੇ ਬੱਦਲ - ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਤਸਵੀਰ ਜਾਪਦਾ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਉਚਾਈ ਵਧਦੀ ਗਈ, ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਰੋਮਾਂਚ ਵੀ ਵਧਦਾ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਕੇਬਲ ਕਾਰ ਇੰਨੀ ਉਚਾਈ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਹੇਠਾਂ ਝਾਕਣ ’ਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਵਿਸ਼ਾਲਤਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਦੋਵੇਂ ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਉੱਪਰ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਸਕਾਈ ਬ੍ਰਿੱਜ ’ਤੇ ਕਦਮ ਰੱਖਿਆ ਤਾਂ ਅਜਿਹਾ ਲੱਗਿਆ ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਬੱਦਲਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਈਏ। ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਪਹਾੜ, ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਨੀਲਾ ਅੰਡੇਮਾਨ ਸਾਗਰ ਅਤੇ ਦੂਰ-ਦੂਰ ਤਕ ਫੈਲੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਟਾਪੂ - ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਭਰ ਯਾਦ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਸੀ।

ਪੁਲ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹ ਕੇ ਇਹ ਵੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਇੰਜਨੀਅਰਿੰਗ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਮੇਲ ਕਿੰਨਾ ਸੁੰਦਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨੀਕ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਇਹ ਪੁਲ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਨਿਖਾਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਉਹ ਮਾਡਲ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦਾ ਸਾਥੀ ਬਣ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਸਕਾਈ ਬ੍ਰਿਜ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਿਆਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕੋ ਵਿਚਾਰ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਜੇ ਵਿਕਾਸ ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਵੀ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

*ਲੰਕਾਵੀ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਇੱਕ ਸੁਚੱਜੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਮਾਡਲ ਵੀ ਹੈ*

ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਲੰਕਾਵੀ ਦੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਸਾਂ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇੱਕੋ ਸਵਾਲ ਉੱਠ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਛੋਟਾ ਜਿਹਾ ਟਾਪੂ, ਜਿਸ ਕੋਲ ਨਾ ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾਲ ਖਣਿਜ ਭੰਡਾਰ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਹ ਇੰਨਾ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਕਿਵੇਂ ਹੈ? ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਸਾਡੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਹੀ ਸੀ। ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੈਲਾਨੀਆਂ ਦੀ ਚਹਿਲ-ਪਹਿਲ, ਸੁਚੱਜੇ ਹੋਟਲ, ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਚਲਾਈਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਟੈਕਸੀਆਂ, ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਰੈਸਟੋਰੈਂਟ, ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੈਰ ਕਰਵਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕਿਸ਼ਤੀਆਂ, ਯਾਦਗਾਰੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਨੇਕਾਂ ਸੇਵਾਵਾਂ - ਇਹ ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ ਲੰਕਾਵੀ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਇਹ ਸਾਫ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਦੀ ਯੋਜਨਾ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਬਣਾਈ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਹ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਗੱਲ ਨੇ ਮੇਰਾ ਧਿਆਨ ਖਿੱਚਿਆ। ਲੰਕਾਵੀ ਵਿੱਚ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਅਰਥ ਸਿਰਫ ਵੱਡੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ ਬਣਾਉਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕੁਦਰਤ ਨੂੰ ਬਚਾ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਵਧਾਉਣਾ ਹੈ। ਇਹ ਸੋਚ ਇਸ ਟਾਪੂ ਨੂੰ ਵਿਲੱਖਣ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ।

*ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਅਧਾਰ ਵੱਡੀਆਂ ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਛੋਟੇ ਕਾਰੋਬਾਰ*

ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਬੈਂਕਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਇੱਥੇ ਦੀ ਸਥਾਨਕ ਆਰਥਿਕਤਾ ਦਾ ਅਧਾਰ ਵੱਡੀਆਂ ਬਹੁਰਾਸ਼ਟਰੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਛੋਟੇ ਕਾਰੋਬਾਰ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸੈਲਾਨੀ ਇੱਕ ਕੱਪ ਕੌਫੀ ਪੀਂਦਾ ਹੈ, ਟੈਕਸੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੀ ਸਵਾਰੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਕੋਈ ਯਾਦਗਾਰੀ ਚੀਜ਼ ਖਰੀਦਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਪੈਸਾ ਸਿੱਧਾ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਇੱਥੇ ਸਿਰਫ ਮਨੋਰੰਜਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।

*ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ: ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਆਧਾਰ*

ਲੰਕਾਵੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉੱਠਿਆ ਕਿ ਆਖਰ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਨੇ ਇੰਨੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਿਕਾਸ ਕਿਵੇਂ ਕੀਤਾ? ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਵਿਭਿੰਨ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਅੱਜ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੀਆਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ। 2025 ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਦਾ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ (ਜੀਡੀਪੀ) ਲਗਭਗ 2.03 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਮਲੇਸ਼ੀਆਈ ਰਿੰਗਿਟ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਰ 5.2 ਫੀਸਦੀ ਦਰਜ ਕੀਤੀ ਗਈ। ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ (ਸਰਵਿਸਿਜ਼) ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਯੋਗਦਾਨ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ, ਵਪਾਰ, ਆਵਾਜਾਈ, ਵਿੱਤੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਅਤੇ ਸੂਚਨਾ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਮੁੱਖ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਨਿਰਮਾਣ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਉਸਾਰੀ ਦਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਯੋਗਦਾਨ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਰਾਜਧਾਨੀ: ਕੁਆਲਾਲੰਪੁਰ ਹੈ (ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਰਾਜਧਾਨੀ: ਪੁਤਰਾਜਾਇਆ।)

ਇਸਦੇ 13 ਰਾਜ ਅਤੇ 3 ਸੰਘੀ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਹਨ। ਇਸਦੀ ਮੁਦਰਾ ਮਲੇਸ਼ੀਆਈ ਰਿੰਗਿਟ (ਆਰ ਐੱਮ) ਹੈ। ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਸਥਾਨ: ਲੰਕਾਵੀ, ਪੇਨਾਂਗ, ਮਲਾਕਾ, ਕੁਆਲਾਲੰਪੁਰ ਅਤੇ ਸਾਬਾਹ ਆਦਿ ਹਨ।

ਲੰਕਾਵੀ ਇਸ ਵੱਡੀ ਆਰਥਿਕ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗ ਘੱਟ ਹਨ, ਪਰ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ ਨੂੰ ਇੰਨਾ ਸੁਚੱਜੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹੀ ਸਥਾਨਕ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਆਮਦਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸਰੋਤ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕੁਦਰਤੀ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਵਿਕਾਸ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਵੀ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਰਥਿਕ ਇੰਜਣ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

*ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਸੀਨੇ ’ਤੇ ਇੱਕ ਅਨੋਖਾ ਤਜਰਬਾ*

ਲੰਕਾਵੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਪਲ ਵੀ ਆਇਆ, ਜੋ ਮੇਰੀ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮੇਸ਼ਾ ਲਈ ਵਸ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਇੱਕ ਮੋਟਰਬੋਟ ਰਾਹੀਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸੈਰ ਲਈ ਨਿਕਲੇ। ਸਾਡੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੇ ਮਲਾਹ ਦਾ ਨਾਮ ਐਮਾਨ ਸੀ। ਉਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਮਲਾਹ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਟਾਪੂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਸੂਝਵਾਨ ਗਾਈਡ ਵੀ ਸੀ। ਯਾਤਰਾ ਦੌਰਾਨ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦਿੰਦਾ ਗਿਆ। ਕਿਤੇ ਉਸਨੇ ਚਮਗਿੱਦੜਾਂ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿਖਾਈ, ਕਿਤੇ ਮਗਰਮੱਛ ਦੇ ਆਕਾਰ ਵਾਲੀ ਕੁਦਰਤੀ ਚਟਾਨ (ਜਿਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਕਰੋਕੋਡਾਈਲ ਕੇਵ ਜਾਂ ਕਰੋਕੋਡਾਈਲ ਰਾਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ) ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੱਛੀਆਂ ਦੇ ਫਾਰਮ ਬਾਰੇ ਦੱਸਿਆ। ਹਰ ਥਾਂ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਇੱਕ ਨਵਾਂ ਰੂਪ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਿਹਾ ਸੀ।

ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਐਮਾਨ ਨੇ ਅਚਾਨਕ ਕਿਸ਼ਤੀ ਇੱਕ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਰੋਕ ਦਿੱਤੀ। ਅਸੀਂ ਸੋਚਿਆ ਸ਼ਾਇਦ ਕਿਸ਼ਤੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਤਕਨੀਕੀ ਖਰਾਬੀ ਆ ਗਈ ਹੈ। ਪਰ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਉਸਨੇ ਇੰਜਣ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਢੰਗ ਨਾਲ ਚਲਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। ਇੰਜਣ ਦੀ ਗੂੰਜ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਕਿਸਮ ਦੀ ਅਵਾਜ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਲੱਗੀ। ਫਿਰ ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਰੱਖੇ ਇੱਕ ਲਿਫਾਫੇ ਵਿੱਚੋਂ ਚਿਕਨ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਕੱਢ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਜੋ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ, ਉਹ ਹੈਰਾਨੀ ਭਰਿਆ ਸੀ। ਕੁਝ ਹੀ ਸਕਿੰਟਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਚੱਕਰ ਲਾ ਰਹੇ ਦਰਜਨਾਂ ਬਾਜ਼ ਬਿਜਲੀ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਆਏ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਮਾਸ ਦੇ ਟੁਕੜੇ ਝਪਟ ਕੇ ਮੁੜ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਡ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਫਤਾਰ, ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਅਤੇ ਉਡਾਣ ਦੇਖ ਕੇ ਅਸੀਂ ਸਭ ਹੈਰਾਨ ਰਹਿ ਗਏ। ਕਿਸੇ ਨੇ ਕੈਮਰਾ ਸੰਭਾਲਿਆ, ਕਿਸੇ ਨੇ ਵੀਡੀਓ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਕਈ ਤਾਂ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਬਿਨਾਂ ਬੋਲੇ ਉਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਹੀ ਤੱਕਦੇ ਰਹੇ। ਇਹ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਮੌਕਾ ਸੀ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਦੇ ਦੇਖਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੈਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਅਸਲ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਚਿੜੀਆਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵੇਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਘਟਨਾ ਨੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ’ਤੇ ਅਮਿੱਟ ਛਾਪ ਛੱਡੀ। ਲੰਕਾਵੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸੁੰਦਰ ਨਜ਼ਾਰੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਵਿਖਾਏ, ਸਗੋਂ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਵੀ ਨਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ।

*ਲੰਕਾਵੀ ਤੋਂ ਮਿਲਿਆ ਇੱਕ ਸਬਕ*

ਲੰਕਾਵੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਖਤਮ ਹੋਣ ਨੂੰ ਸੀ। ਵਾਪਸੀ ਵੇਲੇ ਜਦੋਂ ਜਹਾਜ਼ ਨੇ ਉਡਾਣ ਭਰੀ ਤਾਂ ਮੈਂ ਖਿੜਕੀ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਵਾਰ ਫਿਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਖਿਲਰੇ ਟਾਪੂਆਂ ਵੱਲ ਦੇਖਿਆ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਨਕਸ਼ੇ ’ਤੇ ਇੱਕ ਨਾਮ ਮਾਤਰ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਇਹ ਅਨੇਕਾਂ ਯਾਦਾਂ, ਤਜਰਬਿਆਂ ਅਤੇ ਸਬਕਾਂ ਦਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਸੀ। ਇਸ ਯਾਤਰਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਸਿਰਫ ਉਸਦੀ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ (ਜੀਡੀਪੀ) ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਪੀ ਜਾਂਦੀ। ਅਸਲ ਵਿਕਾਸ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰੇ, ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇਵੇ, ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰੇ ਅਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਲਈ ਕੁਦਰਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖੇ।

ਇੱਕ ਸਾਬਕਾ ਬੈਂਕਰ ਹੋਣ ਦੇ ਨਾਤੇ ਮੈਂ ਇਹ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ ਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਆਰਥਿਕਤਾ ਸਿਰਫ ਵੱਡੇ ਉਦਯੋਗਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ ਨਾਲ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ, ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੌਕੇ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੇਵਾ ਖੇਤਰ ਵੀ ਆਰਥਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦਾ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਧਾਰ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਲੰਕਾਵੀ ਇਸਦੀ ਇੱਕ ਜੀਵੰਤ ਮਿਸਾਲ ਹੈ।

ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਆਉਂਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਪੰਜਾਬ ਕੋਲ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਹੈ - ਇਤਿਹਾਸਕ ਸ਼ਹਿਰ, ਗੁਰਦੁਆਰੇ, ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੀ ਲਹਿਰ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ, ਦਰਿਆ, ਝੀਲਾਂ, ਪੇਂਡੂ ਜੀਵਨ, ਲੋਕ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਮਹਿਮਾਨ-ਨਿਵਾਜ਼ੀ। ਲੋੜ ਸਿਰਫ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਲੰਕਾਵੀ ਵਾਂਗ ਯੋਜਨਾਬੱਧ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਨਾਲ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਪੇਂਡੂ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਨਵੀਂ ਤਾਕਤ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ।

*ਦੋਂਹ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਵਸਿਆ ਲੰਕਾਵੀ*

ਲੰਕਾਵੀ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਦਿਲਚਸਪ ਪੱਖ ਇਸਦੀ ਭੂਗੋਲਿਕ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਅੰਡੇਮਾਨ ਸਾਗਰ ਵਿੱਚ ਸਥਿਤ ਇਹ ਟਾਪੂ ਮਲੇਸ਼ੀਆ ਅਤੇ ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸਰਹੱਦ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਸਾਡੀ ਸਮੁੰਦਰੀ ਸੈਰ ਦੌਰਾਨ ਸਾਨੂੰ ਥਾਈਲੈਂਡ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰੀ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਸਾਡੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਪੱਖ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਵਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਦੱਖਣ-ਪੂਰਬੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਦੇਸ਼ ਸਮੁੰਦਰ ਰਾਹੀਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕਿੰਨੇ ਨੇੜਿਓਂ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।

*ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਕਾਈਟਾਂ ਦੀ ਮਨਮੋਹਕ ਉਡਾਣ*

ਸਾਡੀ ਕਿਸ਼ਤੀ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਰੋਮਾਂਚਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਮੈਂਗਰੋਵ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਉੱਪਰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਡਦੀਆਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਕਾਈਟਾਂ (Brahminy Kites) ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਸੀ। ਕੁਝ ਹੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਉਹ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੇਠਾਂ ਆ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਤ੍ਹਾ ਤੋਂ ਆਪਣਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਚੁੱਕਦੀਆਂ ਅਤੇ ਫਿਰ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਡ ਜਾਂਦੀਆਂ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੈਲਾਨੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ “ਬਾਜ਼” ਕਹਿ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣੀ ਕਾਈਟਾਂ ਹਨ, ਜੋ ਲੰਕਾਵੀ ਦੀਆਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਪ੍ਰਤੀਕ ਪੰਛੀ ਪ੍ਰਜਾਤੀਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹਨ।

ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਨਾਮ “Brahminy Kite” ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੂਰੇ-ਲਾਲ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਰੰਗ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਮੇਲ ਕਰਕੇ ਪਿਆ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸ਼ੁਰੂਆਤੀ ਯੂਰਪੀ ਕੁਦਰਤ-ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਭਾਰਤੀ ਉਪ-ਮਹਾਂਦੀਪ ਦੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਦੇ ਰਵਾਇਤੀ ਚਿੱਟੇ ਵਸਤ੍ਰਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਸੀ। ਆਪਣੇ ਕੁਦਰਤੀ ਨਿਵਾਸ-ਸਥਾਨ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਉਡਾਣ ਨੂੰ ਨੇੜਿਓਂ ਦੇਖਣਾ ਸਾਡੀ ਪੂਰੀ ਯਾਤਰਾ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਅਭੁੱਲ ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਕ ਤਜਰਬਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਸੀ।

*ਅੰਤਿਮ ਸ਼ਬਦ*

ਲੰਕਾਵੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸੈਰ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਇੱਕ ਮੁਲਾਕਾਤ, ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਇੱਕ ਸਫਲ ਮਾਡਲ ਦਾ ਅਧਿਐਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇ ਸੁਮੇਲ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਸੀ।

ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਪਰ ਉਡਦੇ ਬਾਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਝੂਲਦੇ ਸਕਾਈ ਬ੍ਰਿੱਜ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਸਮੁੰਦਰ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ’ਤੇ ਕਿਸ਼ਤੀ ਦੀ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਚਾਲ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਅਤੇ ਉੱਥੋਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਚਿਹਰਿਆਂ ’ਤੇ ਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਦੀ ਮੁਸਕਾਨ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਇਹੀ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਅਸਲ ਰਾਹ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਇਸ ਸੋਚ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੋਰ ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅਪਣਾਇਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਦੇ ਨਵੇਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੁੱਲ੍ਹ ਸਕਦੇ ਹਨ।”

ਲੰਕਾਵੀ ਤੋਂ ਵਿਦਾਇਗੀ ਲੈਂਦੇ ਸਮੇਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨਹੀਂ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਵਿਚਾਰ ਵੀ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਹਾਂ ਕਿ ਜੇਕਰ ਦੂਰਅੰਦੇਸ਼ੀ, ਇਮਾਨਦਾਰ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਪ੍ਰਤੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਛੋਟਾ ਟਾਪੂ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਨਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)