“ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਘਾਟ”
(24 ਅਕਤੂਬਰ 2026)

ਐੱਸਆਈ (ਸੁਪਰ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ) ਦੇ ਉਭਾਰ ਅਤੇ ਵਜੂਦ ਲਈ ਖਤਰੇ ਦਾ ਡਰ ਮਹੀਨੇ-ਦਰ-ਮਹੀਨੇ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਅਜੇ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਏਆਈ ਮਨੁੱਖਜਾਤੀ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ।

ਆਰਟੀਫੀਸ਼ਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਖਤਰੇ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਅਤੇ ਜੋ ਚੁੱਕ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੇਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਏ ਦਿਨ ਖਬਰਾਂ ਆ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਏਆਈ ਕੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਨੇੜਲੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਇਹ ਕੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਇਸਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕੀ ਇਹ ਜਲਦੀ ਹੀ ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਇੱਕ ਹੋਂਦ ਦਾ ਖਤਰਾ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਕੁਝ ਲੋਕ ਹੁਣ ਕਹਿ ਰਹੇ ਹਨ? ਪ੍ਰੋਫੈਸਰ ਹਿੰਟਨ, ਨੋਬਲ ਪੁਰਸਕਾਰ ਜੇਤੂ ਅਤੇ ਏਆਈ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ, 2023 ਤੋਂ ਹੀ ਇਸ ਖਤਰੇ ਬਾਰੇ ਚਿਤਾਵਣੀ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਬਿੱਲ ਗੇਟਸ ਇਸ ਪੱਖ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਸਨ, ਪਰ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਅਣ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਏਆਈ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪ੍ਰਵਾਨਯੋਗ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਇੱਕ ਅਰਬ ਮੌਤਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਅਮਰੀਕੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੌਨਲਡ ਟਰੰਪ ਨੇ ਇੱਕ ਕਾਰਜਕਾਰੀ ਆਦੇਸ਼ ’ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਏਆਈ ਨੂੰ ਸੁਪਰ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (ਐੱਸਆਈ) ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਇਹ ਏ.ਆਈ. ਖੇਤਰ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀ ਦੀਆਂ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੇ ਐਗਜ਼ੈਕਟਿਵਜ਼ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੋਇਆ। ਐੱਸਆਈ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਖਤਰਿਆਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣਦੇ ਹੋਏ ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ ਦੇ ਜੋਖਮਾਂ ਨੂੰ ਖੁਦ-ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਮਝੌਤੇ ’ਤੇ ਦਸਤਖਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਸਨ।

ਕੀ ਇਹ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ?

ਵਧਦੀ ਗਲੋਬਲ ਚਿੰਤਾ - ਖਬਰ ਸੀ ਕਿ ਓਪਨ ਏਆਈ ਦੇ ਬੋਟਸ ਨੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਵੈੱਬਸਾਈਟਾਂ ਵਿੱਚ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ ਕੀਤੀ। ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਨੇ ਏਆਈ ਏਜੰਟਾਂ ਦੁਆਰਾ ਆਪਣੀ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਸਿਹਤ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਦੇ ਹੈਕ ਹੋਣ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦਿੱਤੀ। ਪਹਿਲਾਂ ਹਗਿੰਗ ਫੇਸ ਦੇ ਉਲੰਘਣ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਸੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਹੋਰ ਉਲੰਘਣਾਵਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ। ਅਜੇ ਹੋਰ ਵੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਗਲੋਬਲ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਡਰ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਹੈ। ਪੋਪ ਲੀਓ ਨੇ ਪੈਰਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਤਾੜਨਾ ਕੀਤੀ। ਐਂਥ੍ਰੋਪਿਕ ਅਤੇ ਓਪਨ ਏਆਈ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਹੋਂਦ ਦੇ ਖਤਰੇ ਦੀ ਚਿਤਾਵਣੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਮਾਈਕ੍ਰੋਸਾਫਟ ਦੇ ਨਡੇਲਾ ਅਤੇ ਈਲੋਨ ਮਸਕ ਨੇ ਮਨੁੱਖੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੇ ਸੰਭਾਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਦੀ ਚਿਤਾਵਣੀ ਦਿੱਤੀ। ਐਨਵਿਡੀਆ ਦੇ ਮੁਖੀ ਨੇ ਅਜਿਹੇ ਖਤਰੇ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ ਪਰ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਏਆਈ ਕੰਪਨੀਆਂ ਨੂੰ ਸਾਵਧਾਨ ਕੀਤਾ ਹੈ।

ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਚੀਨ, ਜੋ ਏਆਈ (Artificial intelligence - AI) ਵਿੱਚ ਮੋਹਰੀ ਹਨ, ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਸਮਾਪਤ ਹੋਏ ਸਿਖਰ ਸੰਮੇਲਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਸਾਂਝੇ ਕਦਮਾਂ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕਰਨਗੇ। ਉੱਥੇ ਵੀ ਟਰੰਪ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਐੱਸਆਈ (Super Intelligence -SI) ਕਿਹਾ। ਇਸ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਸੇ ਕਦਮ ਦੀ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਅਤੇ ਸਧਾਰਨ ਤੌਰ ’ਤੇ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਸੱਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਅਜਿਹਾ ਇਸ ਲਈ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਚੜ੍ਹਤ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਟਰੰਪ ਨੇ ਏਆਈ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਹੌਲੀ ਕਰਨ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਸ਼ੀ ਨੇ ਸਿਰਫ ਇਹ ਕਿਹਾ ਕਿ ਏਆਈ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਧੀਨ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਸੈਂਕੜੇ ਅਰਬਾਂ ਡਾਲਰਾਂ ਦੇ ਨਿਵੇਸ਼ ਨਾਲ ਤੇਜ਼ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਏਆਈ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਦੌੜ ਜਾਰੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ‘ਖੁਦ-ਨਿਯੰਤਰਣ’ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ ਲਗਦਾ।

ਐੱਸ.ਆਈ. ਦੇ ਉਭਾਰ ਕਾਰਨ ਖਤਰਾ ਕਈ ਪੱਧਰਾਂ ’ਤੇ ਹੈ। ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਬੇਲੋੜਾ ਬਣਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਲੋੜ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਐੱਸ.ਆਈ. ਕੀ ਕਰੇਗੀ? ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਤਜਰਬੇ ਤੋਂ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਨਾਕਾਫੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਐੱਸ.ਆਈ. ਦੀ ਇੱਕ ਵੱਖਰੀ ਤਰਕਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਹੋਣਗੇ ਜੋ ਸੰਭਾਵਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੋਣਗੇ; ਬਿਲਕੁਲ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਕੀੜੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਸਮਝ ਸਕਦੀ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਕੀ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸੰਦੇਹਵਾਦੀ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੀ ਐੱਸ.ਆਈ. ਮਨੁੱਖੀ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਰਗੀ ਕਿਉਂ ਹੋਵੇਗੀ? ਇਹ ਸਾਡੀ ਸੀਮਾ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸੋਚਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਰਗੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਅਸੀਂ ਰੱਬ ਨਾਲ ਵੀ ਅਜਿਹਾ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ’ਤੇ ਅਸੀਂ ਮਨੁੱਖੀ ਚਿੱਤਰ ਆਇਰੋਪਿਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਐੱਸ.ਆਈ. ਦੇ ਵਜੂਦ ਬਾਰੇ ਵੱਖਰੀ ਸਮਝ ਹੋਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਡੀ ਸਮਝ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਪਿਛਲੇ ਤਕਨੀਕੀ ਬਦਲਾਅ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ

ਸੰਦੇਹਵਾਦੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਵੱਡੇ ਤਕਨੀਕੀ ਬਦਲਾਅ ਕਈ ਵਾਰ ਹੋਏ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਤਾਲਮੇਲ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਤਾਂ ਨਵਾਂ ਕੀ ਹੈ? ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਅੱਗ, ਪਹੀਏ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਉਦਯੋਗਿਕ ਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਸੈਮੀ-ਕੰਡਕਟਰ ਅਤੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰੌਨਿਕਸ ਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਅਤੇ ਪਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਦੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਵੈਚਾਲਿਤ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਉਹ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉਪਯੋਗ ਮਨੁੱਖੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਧੀਨ ਸਨ। ਏ.ਆਈ. ਵੱਖਰੀ ਹੈ। ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਇੱਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ, ਸਵੈਚਾਲਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੇ ਸਮਰੱਥ ਹੈ। ਅੱਗ ਦੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਉਪਯੋਗ ਨੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਟੀਮ ਇੰਜਣਾਂ ਜਾਂ ਪਰਮਾਣੂ ਊਰਜਾ ਵਿੱਚ ਵਿਕਸਿਤ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ। ਸੈਮੀ-ਕੰਡਕਟਰਾਂ ਨੇ ਟ੍ਰਾਂਜਿਸਟਰ, ਮਾਈਕ੍ਰੋ-ਚਿਪਸ ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹਾਸਲ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।

ਨਵੀਂਆਂ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੇ ਨਵੇਂ ਹੁਨਰ ਹਾਸਲ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਹੋਰ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਦਾ ਉਭਾਰ ਹੋਇਆ, ਪਰ ਮਨੁੱਖੀ ਨਿਯੰਤਰਣ ਅਧੀਨ। ਉਹ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਨਹੀਂ ਲੰਘੀਆਂ। ਪਰ ਏ.ਆਈ. ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁਨਰ ਹੁਣ ਪੀ.ਐੱਚ.ਡੀ. ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਉੱਤਮ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਿ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਹੈ। ਇਹ ਜੰਗਾਂ ਲੜਨ, ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਖੋਜ, ਮੈਡੀਕਲ ਜਾਂਚ, ਕੋਡ ਲਿਖਣ ਆਦਿ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਵਿੱਚ ਓਪਨ ਏ.ਆਈ. ਨੇ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਕਿ ਉਸਦੇ ਮਾਡਲ ਨੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲੀ ਆ ਰਹੀ ‘ਨੇਵੀਅਰ-ਸਟੋਕਸ’ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਹੱਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਵਿਕਾਸ ਖਾਸ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਕੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਐੱਸ.ਆਈ. ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ? ਜਿਵੇਂ ਦਿਮਾਗ ਵਿੱਚ ਦੇਖਣ, ਸੁਣਨ, ਸੁੰਘਣ ਆਦਿ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਸਾਰੇ ਮਿਲ ਕੇ ਇੱਕ ਚੇਤਨਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜੋ ਹਿੱਸਿਆਂ ਦੇ ਜੋੜ ਨਾਲੋਂ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਜੋ ਕਿ ਰਚਨਾ ਦੇ ਭੁਲੇਖੇ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਦਾ ਧਮਾਕਾ

ਏ.ਆਈ. ਦੀਆਂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਘਾਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਜੋ ਬਦਲਾਅ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਮਹੀਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਪ੍ਰਗਤੀ ਅਤੇ ਨਤੀਜਿਆਂ ਦਾ ਅੰਦਾਜ਼ਾ ਲਾਉਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਮਾਡਲਾਂ ਦਾ ਪੈਮਾਨਾ ਵਧਿਆ ਹੈ, ਮਾਤਰਾ ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਰਹੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪੜਾਅ ਤਬਦੀਲੀ। ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਤਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ ਕਿ ਐੱਸ.ਆਈ. ਉੱਭਰੇਗੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਅਤੇ ਕੀ ਇਹ ਡਿਜਿਟਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਤੁਲਨਾ ਸਿਰਫ ਦਿਮਾਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦੀਆਂ ਸਮਰੱਥਾਵਾਂ ਘਾਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵਧਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇਸਦਾ ਆਕਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ-ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਇੱਕ ਕੀੜੀ ਤੋਂ ਚਿੰਪਾਂਜ਼ੀ ਅਤੇ ਚਿੰਪਾਂਜ਼ੀ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ ਤਕ।

ਏ.ਆਈ. ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਿੱਸੇ ਬਲੈਕ ਬਾਕਸ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਾਰਜਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਮਝਦੇ। ਕੋਈ ਹੈਰਾਨੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਏ.ਆਈ. ਹੈਰਾਨੀਜਨਕ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਾਇਆ ਗਿਆ ਕਿ ਏ.ਆਈ. ਏਜੰਟ ਆਪਣੇ ਘੇਰੇ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਗਏ ਅਤੇ ਹਗਿੰਗ ਫੇਸ, ਆਸਟ੍ਰੇਲੀਆਈ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਵੈੱਬਸਾਈਟ ਆਦਿ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਲਈ, ਜੇਕਰ ਏ.ਆਈ. ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿਯਮ (ਸੈਂਡਬਾਕਸ) ਨਿਰਧਾਰਤ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ, ਤਾਂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਸਵੈਚਾਲਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਓਪਨ ਏ.ਆਈ. ਇਹ ਪਤਾ ਲਾਉਣ ਲਈ 50 ਪੇਟਾਬਾਈਟ ਡਾਟਾ ਸਕੈਨ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਹੋਇਆ। ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਏ.ਆਈ. ਹੀ ਇੰਨੇ ਵੱਡੇ ਡਾਟਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਸੈੱਸ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਏ.ਆਈ. ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਐੱਸ.ਆਈ. ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਦੱਸੇਗੀ ਕਿ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇੰਨੀ ਸਮਾਰਟ ਹੋਵੇਗੀ ਕਿ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਾ ਕਰੇ।

ਪ੍ਰਭਾਵ

ਭਾਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਇਹ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ ਕਿ ਕੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਮਾਨਵ ਸਮਾਜ ’ਤੇ ਏ.ਆਈ. ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ। ਪਹਿਲਾ, ਏ.ਆਈ. ਦੇ ਐੱਸ.ਆਈ. ਬਣੇ ਬਿਨਾਂ ਵੀ ਇਸਦਾ ਉਪਯੋਗ ਜੰਗਾਂ ਲੜਨ, ਨਕਲੀ ਖਬਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਫੈਲਾਉਣ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਪਸੀ ਸੰਬੰਧਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਕੱਲਾਪਨ, ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਖੁਦਕੁਸ਼ੀਆਂ ਵੀ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਨਵ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਅਪ੍ਰਤੱਖ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਫਿਲਹਾਲ ਕੋਈ ਬਚਾ ਨਹੀਂ ਹੈ - ਕੀ ਇਹ ਇੱਕ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਖਤਰਾ ਹੈ?

ਦੂਜਾ, ਏਆਈ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਿਵੇਸ਼ ਇੱਕ ਵਿੱਤੀ ਬੁਲਬੁਲਾ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ 2026 ਵਿੱਚ ਏਆਈ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਮਾਨਿਤ 870 ਅਰਬ ਡਾਲਰ ਦਾ ਨਿਵੇਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ 2025 ਵਿੱਚ $470 ਅਰਬ ਸੀ। ਇੱਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਵਿੱਚ ਨਿਵੇਸ਼ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਪੈਮਾਨਾ ਵਿਲੱਖਣ ਹੈ। ਟੈਕਨਾਲੋਜੀ ਕੰਪਨੀਆਂ ਦਾ ਮਾਰਕੀਟ ਕੈਪੀਟਲਾਈਜ਼ੇਸ਼ਨ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ। 50 ਹਜ਼ਾਰ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਵਾਲੀ ਐਨਵਿਡੀਆ $5 ਟ੍ਰਿਲੀਅਨ ਦੇ ਮਾਰਕੀਟ ਕੈਪ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਈ; ਜੋ ਕਿ 1.46 ਅਰਬ ਦੀ ਅਬਾਦੀ ਵਾਲੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਕੁੱਲ ਘਰੇਲੂ ਉਤਪਾਦ ਨਾਲੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਹੈ। ਇਹ ਬੁਲਬੁਲਾ ਫਟ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਿੱਤੀ ਬਜ਼ਾਰ ਅਤੇ ਬਾਕੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਢਹਿ-ਢੇਰੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੇਕਰ ਵਧਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਮੰਗ ਦੀ ਘਾਟ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤੀਜਾ, ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਏਆਈ ਕੁਸ਼ਲ ਅਤੇ ਅਣ-ਕੁਸ਼ਲ ਦੋਵਾਂ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਦੀ ਖਪਤ ਲਗਾਤਾਰ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਜਾੜੇ ਗਏ ਮਜ਼ਦੂਰਾਂ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜਲਦੀ ਦੁਬਾਰਾ ਸਿਖਲਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਲਈ ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ ਧਮਾਕੇਦਾਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਧਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਸੰਭਲਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਸਮਾਂ ਮਿਲੇਗਾ। ਆਮਦਨ ਕੁਝ ਹੱਥਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੇਂਦਰਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ, ਜਿਸਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਗਲੋਬਲ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਾਧੂ-ਉਤਪਾਦਨ ਵਧੇਗਾ। ਇਹ ਪੂੰਜੀਵਾਦ ਲਈ ਇੱਕ ਚੁਣੌਤੀ ਹੋਵੇਗੀ।

ਕੀ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਬੇਸਿਕ ਇਨਕਮ ਹੱਲ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ?

ਇਹ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿ ਵਾਧੂ ਪੂੰਜੀ ਕੁਝ ਦੇਸ਼ਾਂ ਅਤੇ ਕੁਝ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ, ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਦੇਸ਼ ਯੂਨੀਵਰਸਲ ਬੇਸਿਕ ਇਨਕਮ ਨੂੰ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਹੋਣਗੇ। ਵਧਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ, ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਗਰੀਬੀ ਸਿਰਫ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਰਾਜਕਤਾ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਫਾਇਦਾ ਤੰਗ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਉਠਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਸਾਧਨਾਂ ਲਈ ਜੰਗਾਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਚੌਥਾ, ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਸੁਪਰ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ, ਵਧਦੀ ਬੇਰੋਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਵਿਨਾਸ਼ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਦੀ ਖਬਰ ਫੈਲੇਗੀ, ਘਬਰਾਹਟ ਫੈਲ ਸਕਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅਰਾਜਕਤਾ ਅਤੇ ਅਣਚਾਹੇ ਸਮਾਜਿਕ ਭੇੜ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਪੰਜਵਾਂ, ਜੇਕਰ ਐੱਸਆਈ ਉੱਭਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਰਾਹੀਂ ਕੰਪਿਊਟਰਾਂ ਅਤੇ ਕਲਾਊਡ ਵਿੱਚ ਫੈਲਣ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸਨੂੰ ਵੱਡੇ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਘਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੰਦ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਹਰ ਪਹਿਲੂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਵਿੱਤ, ਵਪਾਰ, ਰੱਖਿਆ, ਸੰਚਾਰ ਅਤੇ ਉਤਪਾਦਨ। ਅਤੇ ਇਹ ਫਜ਼ੂਲ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜੋ ਅਰਾਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਯਾਤਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਮਨੋਰੰਜਨ ਕਰਦੇ ਹਨ ਆਦਿ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਊਰਜਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਚੀਜ਼ ਜਿਸਦੀ ਐੱਸਆਈ ਨੂੰ ਲੋੜ ਹੈ।

ਛੇਵਾਂ, ਭਾਵੇਂ ਏਆਈ ਦੇ ਨਵੇਂ ਆਧੁਨਿਕ ਮਾਡਲਾਂ ਨੂੰ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਦੀ ਇਜਾਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਭੱਜ ਨਾ ਸਕਣ ਜਾਂ ਹੋਰ ਏਆਈ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਸਮੂਹ ਨਾ ਬਣਾ ਸਕਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਫਟਵੇਅਰ ਵਿੱਚ ਰਸਤੇ ਅਤੇ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਲੱਭ ਕੇ ਭੱਜਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦਿਖਾਈ ਹੈ। ਉਹ ਫਿਰ ਇੰਟਰਨੈੱਟ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜੁੜ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਕਿ ਅੱਜ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਕੀਮਤ ’ਤੇ ਨੈੱਟ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੰਦ ਨਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ।

ਸੱਤਵਾਂ, ਜੇਕਰ ਐੱਸਆਈ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਅਸਤਿਤਵ ਵਿੱਚ ਆ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀਆਂ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਵਾਲੇ ਕੰਮਾਂ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇਗਾ ਅਤੇ ਇਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਦੇਖ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਵਧਦਾ ਖਤਰਾ

ਐੱਸਆਈ ਦੇ ਉਭਾਰ ਅਤੇ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਖਤਰੇ ਦਾ ਡਰ ਮਹੀਨੇ-ਦਰ-ਮਹੀਨੇ ਵਧ ਰਹਾ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਅਸਤਿਤਵ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਈ ਹੈ ਅਤੇ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ, ਫਿਰ ਵੀ ਏਆਈ ਮਨੁੱਖਜਾਤੀ ਨੂੰ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਲਈ ਕਾਫੀ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇਸਦੇ ਅਥਾਹ ਖਾਸ ਲਾਭ ਹਨ, ਅੱਜ ਲੋੜ ਇਸਨੂੰ ਇਸਦੀ ਸਮੁੱਚਤਾ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰਨ ਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਧੀਮਾ ਕਰਨਾ ਜਾਂ ‘ਖੁਦ-ਨਿਯੰਤਰਣ’ ਸਮੱਸਿਆ ਨੂੰ ਟਾਲ ਸਕਦਾ ਹੈ ਪਰ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਇਸਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਪਰ ਭਰੋਸੇ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਚੀਨ, ਅਮਰੀਕਾ ਉੱਤੇ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਚੀਨ ਉੱਤੇ ਰੁਕਣ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਟਰੰਪ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ “ਜੋ ਵੀ ਏਆਈ ਜਿੱਤੇਗਾ, ਉਹ ਜਿੱਤੇਗਾ।” ਅਮਰੀਕਾ ਨਾ ਰੁਕਣ ਲਈ ਚੀਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਬਹਾਨੇ ਵਜੋਂ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਾਰਿਆਂ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਕਰੇ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਹਾਵੀ ਹੋ ਸਕੇ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾਅ ’ਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹੋਏ ਮੈਟਾ ਵੀ ਨਹੀਂ ਰੁਕੇਗਾ ਤਾਂ ਜੋ ਗੂਗਲ, ਓਪਨ ਏਆਈ ਆਦਿ ਅੱਗੇ ਨਾ ਨਿਕਲ ਜਾਣ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਨਿਵੇਸ਼ ਬੇਕਾਰ ਨਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਇਸ ਲਈ ਏ.ਆਈ. ਰੋਕਣ ਲਈ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਹੁੰਦੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਲਗਾਤਾਰ ਐੱਸ.ਆਈ. ਬਣਾਉਣ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਵਿਘਨ ਵੱਲ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ, ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਇੱਕ ਅਸਤਿਤਵਵਾਦੀ ਖਤਰਾ ਨਾ ਵੀ ਹੋਵੇ।

ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਾਹੇ ਏਆਈ ਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਇਸਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਾ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਹੋਵੇ, ਭਾਵੇਂ ਧੀਮੀ ਗਤੀ ਨਾਲ ਹੀ ਸਹੀ, ਮਾਨਵਤਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਹਿੰਗਾ ਪਵੇਗਾ।

(ਅਰੁਣ ਕੁਮਾਰ ‘ਭਾਰਤੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੰਕਟ: ਕੋਰੋਨਾਵਾਇਰਸ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਾਹ’ ਦੇ ਲੇਖਕ ਹਨ।)

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.)