“ਇਤਿਹਾਸ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਕਦੇ ਸਦੀਵੀ ਲਗਦੀਆਂ ਸਨ ...”
(31 ਜੁਲਾਈ 2026)

ਯੂਰਪ ਦੇ ਇੱਕ ਕੋਨੇ ਵਿੱਚ ਵਾਲਸਰਬਰਗ ਇੱਕ ਪਹਾੜੀ ਹੈ ਜੋ ਮਸ਼ਹੂਰ ਟ੍ਰਾਈਪੁਆਇੰਟ ਵਜੋਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਨੀਦਰਲੈਂਡ, ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਬੈਲਜੀਅਮ ਦੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਨਾ ਕੰਡੇਦਾਰ ਤਾਰਾਂ ਹਨ, ਨਾ ਬੰਕਰ ਹਨ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਫੌਜਾਂ ਦੀ ਭਾਰੀ ਮੌਜੂਦਗੀ। ਲੋਕ ਇੱਕ ਦੇਸ਼ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਹੀ ਸੂਬੇ ਦੇ ਦੋ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਦੱਖਣੀ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਇੱਕ ਸੁਪਨੇ ਵਰਗਾ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਉਹ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਤਾਰਾਂ, ਚੌਕੀਆਂ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਤਾਇਨਾਤੀ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਕਦੇ ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ਵੀ ਤਾਰਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਵੇ?

ਅੱਜ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਕਈ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਅਸੰਭਵ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਵੀ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਣੀਆਂ। ਜਰਮਨੀ ਅਤੇ ਫਰਾਂਸ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਸਦੀਆਂ ਤਕ ਜੰਗਾਂ ਲੜੀਆਂ। ਦੋ ਵਿਸ਼ਵ ਯੁੱਧਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਨਫਰਤ ਦੀ ਥਾਂ ਸਹਿਯੋਗ ਦਾ ਰਸਤਾ ਚੁਣਿਆ। ਆਰਥਿਕ ਸਾਂਝ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਅਦਾਨ-ਪ੍ਰਦਾਨ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਵਾਦ ਰਾਹੀਂ ਉਹ ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚੇ ਜਿੱਥੇ ਸਰਹੱਦਾਂ ਸਿਰਫ ਨਕਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਰਹਿ ਗਈਆਂ।

ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ ਵੱਖਰਾ ਹੈ। 1947 ਦੀ ਵੰਡ ਨੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਬੇਘਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਲੱਖਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਲਈ। ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੰਗਾਂ, ਸਰਹੱਦੀ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਅੱਤਵਾਦ ਨੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਹੋਰ ਡੂੰਘਾ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਹਕੀਕਤ ਤੋਂ ਕੁਝ ਦੂਰ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ 1947 ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਲਈ ਲੜ ਰਹੇ ਸਾਂ ਤਾਂ ਇਸ ਨੂੰ ਦੋ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੰਡਣਾ ਸਾਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਨਾ ਤਾਂ ਲੋੜ ਸੀ ਨਾ ਹੀ ਮੰਗ ਸੀ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਇੱਛਾ। ਇਹ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਸਾਮਰਾਜ ਨੇ ‘ਵੰਡੋ ਅਤੇ ਰਾਜ ਕਰੋ’ ਦੀ ਨੀਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਸਥਾਈ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਜਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਹਿਤ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੋਵੇਂ ਵਿਕਾਸਸ਼ੀਲ ਦੇਸ਼ ਹਨ। ਦੋਵੇਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਗਰੀਬੀ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਰਗੀਆਂ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਸਰੋਤ ਹਥਿਆਰਾਂ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਤਿਆਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਖਰਚੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਵਰਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਉੱਤੇ ਤਣਾਅ ਘਟਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਵਧੇਰੇ ਮੌਕੇ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਆਪਸੀ ਵਪਾਰ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਬਹੁਤ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਤਜਰਬਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਦੇਸ਼ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜੰਗ ਦੀ ਥਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਪਾਰ ਸਿਰਫ ਮਾਲ ਦੀ ਖਰੀਦ-ਫਰੋਖਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਲੋਕਾਂ, ਉਦਯੋਗਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਾਂ ਨੂੰ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੋੜਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਅਤੇ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੀਆਂ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾਵਾਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਦੀ ਪੂਰਕ ਬਣ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ, ਵਪਾਰੀਆਂ ਅਤੇ ਉਦਯੋਗਪਤੀਆਂ ਲਈ ਲਾਹੌਰ, ਫੈਸਲਾਬਾਦ ਅਤੇ ਕਰਾਚੀ ਦੇ ਬਜ਼ਾਰ ਕੁਦਰਤੀ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨੇੜੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਦੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਲਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਦਿੱਲੀ ਅਤੇ ਮੁੰਬਈ ਵੱਡੇ ਬਜ਼ਾਰ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਵਪਾਰ ਅਸਾਨ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਲਾਗਤ ਘਟੇਗੀ, ਸਮਾਨ ਸਸਤਾ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਦੋਵੇਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਮਿਲੇਗਾ।

ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਵੰਡ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਪੰਜਾਬ ਇੱਕ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਇਕਾਈ ਸੀ। ਲਾਹੌਰ, ਅੰਮ੍ਰਿਤਸਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸ਼ਹਿਰ ਆਪਸੀ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਆਵਾਜਾਈ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਸਰਹੱਦ ਨੇ ਇਸ ਕੁਦਰਤੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ। ਜੇ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਵਪਾਰ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਵਧਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਦੋਵੇਂ ਹਿੱਸਿਆਂ ਨੂੰ ਆਰਥਿਕ ਲਾਭ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਸੰਪਰਕ ਵੀ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਸਮਾਨਤਾਵਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸੰਗੀਤ, ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਸਾਂਝਾ ਇਤਿਹਾਸ ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਦਾ ਹੈ। ਜਿੰਨੀਆਂ ਵੱਧ ਮੁਲਾਕਾਤਾਂ ਹੋਣਗੀਆਂ, ਉੰਨੇ ਹੀ ਫਾਸਲੇ ਅਤੇ ਗਲਤਫਹਿਮੀਆਂ ਘੱਟ ਹੋਣਗੀਆਂ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਵੀ ਮੰਨਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਖੁੱਲ੍ਹੀਆਂ ਸਰਹੱਦਾਂ ਲਈ ਸਿਰਫ ਚੰਗੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਇਸ ਲਈ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਆਪਸੀ ਭਰੋਸਾ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਥਿਰਤਾ ਅਤੇ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਅੱਤਵਾਦ, ਸਰਹੱਦੀ ਟਕਰਾਅ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਵਾਦ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਤਦ ਤਕ ਤਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾਉਣਾ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਲਈ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਸਰਹੱਦਾਂ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਣਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਰੋਸਾ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ।

ਭਵਿੱਖ ਦੀ ਇੱਕ ਸੰਭਾਵਨਾ ਇਹ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵਪਾਰ ਵਧੇ, ਫਿਰ ਵੀਜ਼ਾ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਅਸਾਨ ਹੋਵੇ, ਫਿਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ, ਕਲਾਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਪਾਰੀਆਂ ਲਈ ਆਵਾਜਾਈ ਸੌਖੀ ਬਣੇ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦੀ ਸਖਤੀ ਘਟ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਯੂਰਪ ਨੇ ਵੀ ਇਹੀ ਰਸਤਾ ਅਪਣਾਇਆ ਸੀ।

ਅੱਜ ਭਾਰਤ-ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਸਰਹੱਦ ’ਤੇ ਲੱਗੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਸਿਰਫ ਲੋਹੇ ਦੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹਨ; ਇਹ ਦਹਾਕਿਆਂ ਦੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਡਰ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਟਕਰਾਅ ਦੀਆਂ ਤਾਰਾਂ ਹਨ। ਜੇ ਕਦੇ ਇਹ ਤਾਰਾਂ ਹਟਣੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਅਤੇ ਦਿਮਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਢਾਹੁਣੀਆਂ ਪੈਣਗੀਆਂ।

ਸ਼ਾਇਦ ਇਹ ਕੱਲ੍ਹ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਸ਼ਾਇਦ ਅਗਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਪਰ ਏਸ਼ੀਆ ਦੇ ਲੋਕ ਸ਼ਾਂਤੀ, ਸਹਿਯੋਗ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਵਪਾਰ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਨ ਵੀ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਵਾਘਾ ਸਰਹੱਦ ਜੰਗੀ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੋਸਤੀ ਅਤੇ ਵਪਾਰ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਬਣੇ। ਉਸ ਦਿਨ ਕੰਡੇਦਾਰ ਤਾਰਾਂ ਦੀ ਥਾਂ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋਣਗੇ, ਅਤੇ ਇਹੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਰਹੱਦ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਜਿੱਤ ਹੋਵੇਗੀ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)