“ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਰਮ, ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ’ਤੇ ...”
(28 ਜੂਨ 2026)

ਭਾਰਤ ਇੱਕ ਬਹੁ-ਧਰਮੀ, ਬਹੁ-ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਬਹੁ-ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਵਾਲਾ ਦੇਸ਼ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਤਾਕਤ ਇਸਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਵਿੱਚ ਦਰਜ ਧਰਮਨਿਰਪੱਖਤਾ, ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦੇ ਸਿਧਾਂਤ ਹਨ। ਪਰ ਆਲੋਚਕਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਪਿਛਲੀ ਇੱਕ ਸਦੀ ਤੋਂ ਆਰਐੱਸਐੱਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਹਿੰਦੂ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਧਾਰਨਾ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਧਾਰਮਿਕ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਨੂੰ ਬਲ ਮਿਲਿਆ ਹੈ।

ਭਾਜਪਾ ਨੂੰ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਆਰਐੱਸਐੱਸ ਦੀ ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। 2014 ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦੋਂ ਨਰਿੰਦਰ ਮੋਦੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਭਾਜਪਾ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਸੱਤਾ ਵਿੱਚ ਆਈ, ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ, ਕਈ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਅਧਿਕਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਹੋਰ ਤੇਜ਼ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚੋਣੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਵੱਧ ਤਰਜੀਹ ਦੇਣ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਵੰਡ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਿਆ ਹੈ।

ਪਿਛਲੇ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਭੀੜ ਹਿੰਸਾ, ਧਾਰਮਿਕ ਜਲੂਸਾਂ ਦੌਰਾਨ ਟਕਰਾਅ, ਨਫਰਤੀ ਭਾਸ਼ਣਾਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਰਾਹੀਂ ਫਿਰਕੂ ਪ੍ਰਚਾਰ ਵਰਗੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਨੇ ਚਿੰਤਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਅਸਲ ਮੁੱਦਿਆਂ- ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਮਹਿੰਗਾਈ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਤੋਂ ਧਿਆਨ ਹਟਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਭਾਜਪਾ ਅਤੇ ਆਰਐੱਸਐੱਸ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਰਾਸ਼ਟਰਵਾਦ ਦੇ ਅਲੰਬਰਦਾਰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਏਕਤਾ, ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਭਾਰਤੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇੱਕ ਨਿਰਪੱਖ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਇਸ ਪੱਖ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਵੀ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰ ਬਣਾਉਣ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਤੋਂ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਲੋੜ

1947 ਵਿੱਚ ਭਾਰਤ ਦੀ ਵੰਡ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦੇਸ਼ ਬਣਿਆ ਜਿਸਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਲਈ ਵੱਖਰੇ ਰਾਜ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਹੋਈ। ਅੱਜ ਪਾਕਿਸਤਾਨ ਕਈ ਗੰਭੀਰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ- ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ, ਫੌਜੀ ਦਖਲਅੰਦਾਜ਼ੀ, ਆਰਥਿਕ ਸੰਕਟ, ਧਾਰਮਿਕ ਕੱਟੜਪੰਥ ਅਤੇ ਸੰਪਰਦਾਇਕ ਹਿੰਸਾ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਧਰਮ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਬਣੇ ਰਾਜ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਪਰ ਇਹ ਤਜਰਬਾ ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਲੋਕਤੰਤਰ, ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਏਕਤਾ ਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ।

ਭਾਰਤ ਦੇ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨਿਰਮਾਤਾਵਾਂ ਨੇ ਇਸੇ ਲਈ ਧਰਮਨਿਰਪੱਖ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਧਰਮ, ਜਾਤੀ ਅਤੇ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਲੋਕ ਬਰਾਬਰ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਵਜੋਂ ਰਹਿ ਸਕਣ। ਜੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਧਾਰਮਿਕ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਨੂੰ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਾਭ ਦਾ ਸਾਧਨ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸ ਨਾਲ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਏਕਤਾ, ਭਾਈਚਾਰੇ ਅਤੇ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਣ ਦਾ ਖਤਰਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।

“ਹਿੰਦੂ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਹਨ” ਦਾ ਨਾਹਰਾ ਕਿੰਨਾ ਤਰਕਸੰਗਤ ਹੈ?”

ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੁਸਲਿਮ-ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਦੇਸ਼ ਇੰਡੋਨੇਸ਼ੀਆ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਹਿੰਦੂ ਅਬਾਦੀ ਲਗਭਗ 2% ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉੱਥੇ ਹਿੰਦੂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੈ ਅਤੇ ਹਿੰਦੂ ਭਾਈਚਾਰਾ ਆਪਣੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਰੰਪਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਿੰਦੂ ਲਗਭਗ 80% ਅਬਾਦੀ ਨਾਲ ਸਪਸ਼ਟ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਹਾਲਾਤ ਵਿੱਚ ਇਹ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਲਗਾਤਾਰ “ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ” ਦੱਸਣ ਦਾ ਅਧਾਰ ਕੀ ਹੈ? ਅਜਿਹੇ ਨਾਅਰੇ ਅਕਸਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਧਰੁਵੀਕਰਨ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਾਭ ਲੈਣ ਲਈ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨਾ ਕਿ ਅਸਲ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਲਈ।

ਭਾਰਤ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਏਕਤਾ ਹੈ।

1947 ਵਿੱਚ ਅਜ਼ਾਦੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਭਾਰਤ ਸਿਰਫ ਬਰਤਾਨਵੀ ਸੂਬਿਆਂ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਸੈਂਕੜੇ ਦੇਸੀ ਰਿਆਸਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵੰਡਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਪ੍ਰਧਾਨ ਮੰਤਰੀ ਜਵਾਹਰ ਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਪਹਿਲੇ ਗ੍ਰਹਿ ਮੰਤਰੀ ਵਲਭ ਭਾਈ ਪਟੇਲ ਅਤੇ ਵੀ ਪੀ ਮੈਨਨ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰਿਆਸਤਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰਤੀ ਸੰਘ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਕੇ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦੀ ਨੀਂਹ ਰੱਖੀ ਗਈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਲੋਕਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਤੇ ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹੋਏ ਰਾਜਾਂ ਦਾ ਭਾਸ਼ਾਈ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸ ਨਾਲ ਭਾਰਤ ਦੀ ਏਕਤਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੋਈ, ਕਿਉਂਕਿ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਏਕਤਾ ਦਾ ਰਾਹ ਚੁਣਿਆ।

ਇਸ ਇਤਿਹਾਸ ਤੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਕਿ ਭਾਰਤ ਦੀ ਅਸਲ ਤਾਕਤ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਰਮ, ਭਾਸ਼ਾ ਜਾਂ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ’ਤੇ ਹਾਵੀ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਕੇ ਚੱਲਣ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਧਰਮ ਜਾਂ ਪਛਾਣ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੰਡਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਉਸ ਰਾਸ਼ਟਰ-ਨਿਰਮਾਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਦੇ ਉਲਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸਦੀ ਨੀਂਹ ਅਜ਼ਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰੱਖੀ ਗਈ ਸੀ।

ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਭਾਰਤ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਨਫਰਤ ਜਾਂ ਵੰਡ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸੰਵਿਧਾਨਕ ਕਦਰਾਂ ਕੀਮਤਾਂ, ਆਪਸੀ ਭਾਈਚਾਰੇ, ਸਮਾਜਿਕ ਨਿਆਂ ਅਤੇ ਧਰਮਨਿਰਪੱਖ ਲੋਕਤੰਤਰ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀ ਜਾਂ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਮੁਲਾਂਕਣ ਉਸਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)