“ਸਕੂਨ ਨਾ ਕੋਈ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸਫਰ, ਇਹ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦਾ ...”
(15 ਜੂਨ 2026)
ਸਕੂਨ ਪੜ੍ਹਨ ਨੂੰ ਛੋਟਾ ਸ਼ਬਦ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦੇ ਅਰਥ ਅਸਲ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਖਜ਼ਾਨੇ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਇਹ ਉਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ ਜੋ ਨਾ ਕਿਸੇ ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਦੌਲਤ-ਸ਼ੋਹਰਤ ਨਾਲ ਖਰੀਦਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸਕੂਨ ਮਨ ਦੀ ਉਹ ਅਵਸਥਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਅੰਦਰੋਂ ਸੰਤੁਲਿਤ, ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਖੁਸ਼ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਬਾਹਰੀ ਹਾਲਾਤ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੋਣ। ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਅਤੇ ਧਾਰਮਿਕ ਲਿਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸਕੂਨ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲ ਸੁਖ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਅਕਸਰ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਸੁਣਦੇ ਹਾਂ, ਕਿ “ਕੰਮ ਖਤਮ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਸਕੂਨ ਨਾਲ ਬੈਠਾਂਗਾ।” ਕੋਈ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਰਿਟਾਇਰਮੈਂਟ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਕੂਨ ਨਾਲ ਰਹਾਂਗਾ।” ਜਾਂ “ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਹੋ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਮੁੱਕ ਜਾਣਗੀਆਂ ਤਾਂ ਸਕੂਨ ਮਿਲੇਗਾ।” ਇਹ ਸੋਚਾਂ ਦਰਸਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸਕੂਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਦੌੜਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਉਸਦੀ ਇਹ ਖੋਜ ਕਦੇ ਪੂਰੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਸਨੂੰ ਬਾਹਰ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਇਹ ਅੰਦਰ ਵਸਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਬ੍ਰਹਿਮੰਡ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਲਈ ਹੈ, ਪਰ ਅਫਸੋਸ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਗੁਆ ਬੈਠਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਖੋਜਦਾ ਦਿਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੈਸੇ ਵਿੱਚ ਸਕੂਨ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਤੇ ਕੋਈ ਨਾਮ ਅਤੇ ਇੱਜ਼ਤ ਵਿੱਚ। ਪਰ ਆਖਰਕਾਰ ਇਹ ਸਾਰੇ ਬਾਹਰੀ ਤਰੀਕੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਥਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸਲ ਸਕੂਨ ਤਾਂ ਸਿਰਫ ਅੰਦਰੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਅੱਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਵਧ ਗਈਆਂ ਹਨ ਪਰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਘਟ ਗਈ ਹੈ। ਘਰ ਵੱਡੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ ਪਰ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਜਗ੍ਹਾ ਛੋਟੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਹਰ ਕੋਈ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਿਸ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਸੋਚਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਕਿਸੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ। ਜਿੱਥੇ ਤਕਨੀਕ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸੰਪਰਕ ਦੀ ਸੁਵਿਧਾ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਇਸਨੇ ਸਾਡੇ ਮਨ ਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਚਲਦੇ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਮਸ਼ੀਨ ਬਣਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਮੋਬਾਇਲ, ਇੰਟਰਨੈੱਟ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਆਦਿ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਸਾਡੇ ਦਿਨ ਦੇ ਕਈ ਘੰਟਿਆਂ ਨੂੰ ਖਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਨਾਲ ਸਕੂਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ, ਸਗੋਂ ਹੋਰ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਬੇਚੈਨੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ ਦੇ ਅੰਕੜਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 970 ਮਿਲੀਅਨ ਲੋਕ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਜਾਂ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਗਿਣਤੀ ਸਿਰਫ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਅੰਦਰਲੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਦਰਪਣ ਹੈ।
ਜੇ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਸਲ ਸਕੂਨ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨੀ ਸਿੱਖਣੀ ਪਵੇਗੀ। ਇਹ ਗੱਲ ਬਹੁਤ ਸੌਖੀ ਲਗਦੀ ਹੈ ਪਰ ਅਮਲ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਔਖੀ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨਾ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਕਾਰਨ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਨੂੰ ਠਹਿਰਾਉਣਾ। ਪਰ ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਸ਼ਾਂਤ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਦੀ ਗਹਿਰਾਈ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਸਕੂਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਧਿਆਨ, ਯੋਗ, ਸਿਮਰਨ, ਜਾਂ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਤਰੀਕੇ ਉਸ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਖੋਜ ਵਿੱਚ ਸਹਾਇਕ ਹਨ। ਉਦਾਹਰਨ ਲਈ, ਜਪਾਨ ਵਿੱਚ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਧਿਆਨ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿਖਲਾਈ ਦਿੱਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਉਹ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਣ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉੱਥੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਘੱਟ ਪਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਤੋਂ ਹੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸੁਖਮਈ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਕੂਨ ਸਿਰਫ ਵਿਅਕਤੀਗਤ ਅਹਿਸਾਸ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਦਾ ਵੀ ਅਧਾਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵਿਅਕਤੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀਆਂ ਵੱਡੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਹਿੰਸਾ, ਨਫਰਤ, ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਰੋਧ, ਰਾਜਨੀਤਕ ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਇਹ ਸਭ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਤੋਂ ਹੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ ਤਾਂ ਬਾਹਰੀ ਟਕਰਾਉ ਆਪਣੇ ਆਪ ਘਟ ਜਾਣਗੇ। ਇੱਕ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੇ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਬੱਚੇ ਵੀ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਧੀਰਜਵਾਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਸਕੂਨ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਸਾਹ ਲੈਣਾ ਜੀਵਨ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਾਂਤੀ ਰੱਖਣਾ ਆਤਮਿਕ ਜੀਵਨ ਲਈ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਖੋਜ ਲਈ ਕਿਸੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨ ਉੱਤੇ ਜਾਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਨਸਾਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਹੀ ਸਕੂਨ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਸਕੂਨ ਉਸ ਵੇਲੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਲਾਲਸਾ, ਮੁਕਾਬਲੇ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉੱਠ ਕੇ ਜੀਵਨ ਨੂੰ ਕਬੂਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਰਾਜ਼ੀ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੀ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਨਾਲ ਮੇਲ-ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਸਕੂਨ ਨਾ ਕੋਈ ਮੰਜ਼ਿਲ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਸਫਰ, ਇਹ ਤਾਂ ਜੀਵਨ ਜਿਊਣ ਦਾ ਇੱਕ ਸੋਹਣਾ ਢੰਗ ਹੈ, ਜੋ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰੋਂ ਉੱਪਜਦਾ ਹੈ ਤੇ ਫਿਰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਾਂਗ ਬਾਹਰ ਫੈਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
* * * * *
ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (sarokar2015@gmail.com)
