“ਅਧਿਆਪਕ ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰੇਗਾ, ਉੰਨਾ ਹੀ ...”
(14 ਅਗਸਤ 2026)

ਗੁਰੂ ਇੱਕ ਬੇਹੱਦ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਸ਼ਬਦ ਅਤੇ ਅਹੁਦਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁਰਾਤਨ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜੇ ਮਹਾਰਾਜੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਟਾਲਦੇ ਸਨ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਧਰਮ ਗ੍ਰੰਥ ਨੂੰ ਪੜ੍ਹਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਗੱਲ ਜੋ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਦਵੀ ਹਰ ਇੱਕ ਧਰਮ ਅਤੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਸਨਮਾਨਯੋਗ ਅਤੇ ਪੂਜਣਯੋਗ ਰਹੀ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਸੇਰਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਗੁਰੂ ਦੇ ਕਹਿਣ ’ਤੇ ਏਕਲੱਵਯ ਨੇ ਆਪਣਾ ਅੰਗੂਠਾ ਤਕ ਵੱਢ ਕੇ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕਲਯੁਗ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੁਰੂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਹਮੇਸ਼ਾ ਬਰਕਰਾਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰਾਂ ਤਾਂ ਸਕੂਲ ਜਾ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਹੱਥ ਲਾ ਕੇ ਅਸੀਸ ਲੈਣਾ ਆਮ ਗੱਲ ਸੀ। ਅਧਿਆਪਕ ਜੇਕਰ ਕਿਤੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਤਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਸਾਈਕਲ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਉੱਤਰ ਜਾਂਦੇ। ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਸਿਰ ਸਨਮਾਨ ਵਿੱਚ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ। ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਕਹੇ ’ਤੇ ਉਹ ਦੌੜ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਆਪਣੀ ਸ਼ਾਨ ਸਮਝਦੇ। ਅਧਿਆਪਕ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰ ਪੈਣ ’ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਜ਼ਰੂਰ ਆ ਜਾਂਦੇ ਪਰ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਕਕ ਕੋਈ ਸਾਥੀ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਨਾ ਦੱਸ ਦੇਵੇ ਕਿ ਅੱਜ ਇਸਦੇ ਕੁੱਟ ਪਈ ਹੈ। ਮਾਰ ਖਾ ਕੇ ਵੀ ਅਗਲੇ ਦਿਨ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਪੈਰੀਂ ਪੈਣਾ ਨਾ ਭੁੱਲਦੇ। ਜੇਕਰ ਅਧਿਆਪਕ ਕਿਸੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਮੋਢੇ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਰੱਖ ਦਿੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਸ ਦਿਨ ਕਿਸੇ ਸ਼ਹਿਨਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਘੱਟ ਨਾ ਸਮਝਦਾ। ਸਾਡੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਲਈ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਸਨਮਾਨ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਕੋਈ ਅਧਿਆਪਕ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਅਸੀਂ ਕਦੇ ਪੜ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਾਂ, ਮਿਲ ਜਾਣ ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਸਿਰ ਝੁਕਾ ਕੇ ਹੀ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।

ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਅਧਿਆਪਕ ਸਿਰਫ ਅਧਿਆਪਨ ਕਾਰਜ ਹੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਸਾਡੇ ਵੇਲੇ ਖੇਡਾਂ ਵੀ ਬਹੁਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਤੇ ਕਲਚਰਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਵੀ ਅਕਸਰ ਹੁੰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਸਨ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਵੀ ਪੂਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਹਾਂ ਇੱਕ ਗੱਲ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ ਕਿ ਉਦੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਨੰਬਰ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਆਉਂਦੇ ਸਨ। ਬਹੁਤ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ 60 ਪਰਸੈਂਟ ਨੰਬਰ ਲੈਣਾ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀ ਗੱਲ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਇੱਕ ਗੱਲ ਉਸ ਵੇਲੇ ਜੋ ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੀ ਸੀ, ਉਹ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪਣੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਸਨ ਤੇ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਕੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਬਦਲ ਵੀ ਲੈਂਦੇ ਸਨ। ਕਿਹੜਾ ਪਾਠ ਪਹਿਲਾਂ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਹੜਾ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਅਧਿਆਪਕ ਹੀ ਤੈਅ ਕਰਦੇ ਸਨ।

ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕਲਰਕ ਦੀ ਪੋਸਟ ਭਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਤੇ ਕਲੈਰੀਕਲ ਕੰਮ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਉਸੇ ਦੀ ਹੁੰਦੀ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਇੰਸਪੈਕਸ਼ਨ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਉਸ ਬਾਰੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਜੀਵਨ ਵੇਲੇ ਇਹ ਵੀ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦਾ ਰਵਈਆ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਬੜਾ ਸਰਲ ਹੁੰਦਾ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਇੱਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹਵਾਂਗਾ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਕੂਲ ਦੇ ਇੱਕ ਕਮਰੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਸੱਪ ਆ ਗਿਆ ਤੇ ਸਾਡੇ ਬਾਰ੍ਹਵੀਂ ਦੇ ਇੱਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਉਸ ਸੱਪ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੀ ਹੌਸਲਾ ਅਫਜ਼ਾਈ ਕੀਤੀ ਤੇ 15 ਅਗਸਤ ’ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਸਨਮਾਨਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ, ਪਰ ਦੂਸਰੀ ਘੰਟੀ ਵੇਲੇ ਸਾਡੀ ਕਲਾਸ ਗਰਾਊਂਡ ਵਿੱਚ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ ਤਾਂ ਦੇਖਿਆ ਉਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਹੱਥ ਉੱਪਰ ਕਰਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਿੰਸੀਪਲ ਦੇ ਦਫਤਰ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਕੀਤਾ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਸਾਨੂੰ ਹੈਰਾਨੀ ਹੋਈ। ਪਰ ਫਿਰ ਪਤਾ ਲੱਗਾ ਕਿ ਸਨਮਾਨਿਤ ਹੋਣ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਿੱਚ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਪਿਤਾ ਫੌਜ ਦੇ ਬ੍ਰਿਗੇਡੀਅਰ ਸਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਉਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਗਲਤੀ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਪਰ ਨਾ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਮਾਤਾ ਪਿਤਾ ਨੇ ਗੁੱਸਾ ਕੀਤਾ, ਅਤੇ ਨਾ ਉਸ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ।

ਹੁਣ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਸਨ 2001/02 ਵਿੱਚ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੀ। ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਰਵ ਸਿੱਖਿਆ ਅਭਿਆਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਅੰਕੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਦਫਤਰਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਸਮਾਂ ਸੀ ਜਦੋਂ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਲਰਕਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਵਿਖਾਈ ਦੇਣ ਲੱਗੀ। ਕਲੈਰੀਕਲ ਕੰਮ ਸਕੂਲ ਦੇ ਮੁੱਖ ਅਧਿਆਪਕ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੋਂ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਤਾਜ਼ਾ ਤਰੀਨ ਭਰਤੀ ਹੋਏ ਨੌਜਵਾਨ ਅਧਿਆਪਕ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਅੰਕੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰਨ ਲੱਗੇ। ਫਿਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋਇਆ ਸਰਵ ਸਿੱਖਿਆ ਅਭਿਆਨ ਤਹਿਤ ਸੈਮੀਨਾਰ ਲਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਅਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਫੰਡ ਵੀ ਆਉਣ ਲੱਗ ਗਏ। ਅਧਿਆਪਕ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਕੂਲਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਰਹਿਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਹੋਣ ਲੱਗੇ। ਕਦੇ ਵਰਦੀਆਂ ਦੀ ਖਰੀਦ, ਕਦੇ ਇੱਟਾਂ ਸੀਮੈਂਟ ਦੀ ਖਰੀਦ ਤੇ ਕਦੇ ਮਿੱਡ ਡੇ ਮੀਲ ਲਈ ਰਾਸ਼ਨ ਦੀ ਖਰੀਦ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀ ਵਧਣ ਲੱਗੀ। ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਥਿਤੀ ਕੰਟਰੋਲ ਵਿੱਚ ਰਹੀ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵੀ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਕਹਿਣੇ ਵਿੱਚ ਸਨ।

ਫਿਰ ਸਰਵ ਸਿੱਖਿਆ ਅਭਿਆਨ ਤਹਿਤ ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਬੋਰਡ ਲਾਉਣ ਦੀ ਹਿਦਾਇਤ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਖਾਸ ਲਾਈਨ ਲਿਖੀ ਹੋਈ ਸੀ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਅਧਿਆਪਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਸਰੀਰਕ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਡਾਂਟ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਵੀ ਪੜ੍ਹਿਆ ਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨੇ ਵੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੋਂ ਡਰਨਾ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਕੁੱਟ ਪੈ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਤਾਂ ਮਾਪੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਹੰਗਾਮਾ ਕਰਨ ਲੱਗ ਜਾਂਦੇ। ਫਿਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਡਰ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਧਿਆਪਕ ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਖੇਡ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਸਤ ਹੋਏ ਕਿ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਟੁੱਟਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦਾ ਸਨਮਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥਾਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਾਪਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਘਟਣ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸਮੇਂ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵਿਜੀਲੈਂਸ ਅਤੇ ਕਦੇ ਪੰਚਾਇਤੀ ਵਿਭਾਗ ਤੋਂ ਛਪੇਮਾਰੀਆਂ ਕਰਵਾਉਣ ਨਾਲ ਅਧਿਆਪਕ ਦਾ ਅਕਸ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। 2009 ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਰ ਟੀ ਈ ਐਕਟ ਨੇ ਅੱਠਵੀਂ ਤਕ ਫੇਲ੍ਹ ਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਜੋ ਨੀਤੀ ਘੜੀ, ਉਸਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਬੇਪਰਵਾਹ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਡਰ ਬਿਲਕੁਲ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਮਨ ਬੇਮੁੱਖ ਹੋਣ ਲੱਗਾ। ਅਧਿਆਪਕ ਵੀ ਬੇਪਰਵਾਹ ਹੋ ਗਏ। ਬੇਲੋੜੀਆਂ ਡਾਕਾਂ ਦੇ ਭਾਰ ਹੇਠ ਦੱਬਿਆ ਅਧਿਆਪਕ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸਕੂਲ ਪਹੁੰਚਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਤੈਅ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰਵਾਏ ਜਾਂ ਝੂਠੇ ਸੱਚੇ ਅੰਕੜੇ ਇਕੱਠੇ ਕਰਨ ਨੂੰ ਪਹਿਲ ਦੇਵੇ। ਸਰਵ ਸਿੱਖਿਆ ਅਭਿਆਨ ਨੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਦਫਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਠਾ ਦਿੱਤੇ। ਦਫਤਰਾਂ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਸਵਾਦ ਪਿਆ ਕੇ ਹੁਣ ਤਕ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਪਕ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜੇ ਹੀ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਕੰਮ ਲਈ ਉਹ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਵਿੱਚ ਆਏ ਸਨ, ਉਹ ਛੱਡਕੇ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਕੰਮ ਕਰਨ ਲੱਗ ਗਏ।

ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਦਫਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ ਮੋਟੀ ਮਲਾਈ ਦਾ ਅਜਿਹਾ ਚਸਕਾ ਪਿਆ ਕਿ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਦਫਤਰ ਤੋਂ ਫਾਰਗ ਕਰਕੇ ਸਕੂਲ ਜਾਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦਫਤਰ ਵਿੱਚ ਲਵਾ ਲੈਂਦੇ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਗੈਰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਲਾ ਕੇ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਨਾ ਸਿਰਫ ਪੜ੍ਹਾਈ ਪੱਖੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਕੀਤਾ, ਸਗੋਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਵਿਗਾੜਨ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡੀ। ਵਿਦਿਆਰਥੀ, ਜਿਸਨੂੰ 6 ਘੰਟੇ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਵਿੱਦਿਅਕ ਮਾਹੌਲ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਵਿਹਲਾ ਬੈਠ ਕੇ ਘਰ ਚਲੇ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਅਧਿਆਪਕ ਨੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਚਰਿੱਤਰ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਉਹ ਤਾਂ ਕਲਾਸ ਵਿੱਚ ਹੀ ਕਦੇ ਕਦਾਈਂ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਜਾਂਦਾ ਵੀ ਹੈ ਤਾਂ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਕਈ ਰਜਿਸਟਰ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। “ਬੱਚਿਓ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਕਰੋ ...” ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਰਜਿਸਟਰਾਂ ਦੇ ਪੰਨੇ ਫਰੋਲਣ ਅਤੇ ਕਾਗਜ਼ ਕਾਲੇ ਕਰਨ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਵਿਭਾਗ ਵੱਲੋਂ ਹੁਣੇ ਹੀ ਹਿਦਾਇਤ ਹੋਈ ਹੈ ਕਿ ਜਲਦੀ ਡਾਕ ਮੇਲ ਕਰੋ।

ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਸਰਵਪੱਖੀ ਵਿਕਾਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਅਧਿਆਪਕ ਸਰਕਾਰ ਨੇ ਉਲਝਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਘਾਟ ਨੇ ਇਸ ਉਲਝਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧਾ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। 2024 ਵਿੱਚ ਛਪੇ ਮੇਰੇ ਇੱਕ ਖੋਜ ਪੱਤਰ ਵਿੱਚ ਇਹ ਖੁਲਾਸਾ ਹੋਇਆ ਸੀ ਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਆਪ ਹੀ ਤਣਾਓ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਕਿਵੇਂ ਸੁਧਾਰੇਗਾ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਦਾ ਨਾਂ ਪੱਖੀ ਰਵਈਆ ਅਧਿਆਪਕ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਪਾੜੇ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਵਧਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੋਂ ਗੈਰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕੰਮ ਲੈਣੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਜਾਇਜ਼ ਨਹੀਂ ਠਹਰਾਏ ਜਾ ਸਕਦੇ।

ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਹਲੇ ਬੈਠੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਪੜ੍ਹਾਈ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ ਸ਼ਰਾਰਤਾਂ ਵੱਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿਹਲੇ ਬੈਠੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੋਈ ਕੰਮ ਨਾ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਬੋਰ ਹੋਣ ਲਗਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਬੋਰੀਅਤ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਮੋਬਾਇਲ ਫ਼ੋਨਾਂ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦਾ ਸਹਾਰਾ ਤੱਕਣ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਨਸ਼ੇ ਦਾ ਆਦੀ ਅਤੇ ਸ਼ਰਾਰਤ ਭਰੇ ਦਿਮਾਗ ਵਾਲਾ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਸਮਝਾਉਣ ਜਾਂ ਕੁਝ ਗਲਾਂ ਤੋਂ ਵਰਜਣ ’ਤੇ ਹਿੰਸਕ ਹੋਣ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਿੱਚ ਸਬਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਖਤਮ ਹੋਣ ਲਗਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਵਾਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਮਤਭੇਦ ਕਾਰਨ ਬਹਿਸ ਕਰਦੇ ਕਰਦੇ ਹਿੰਸਕ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਅਪਰਾਧ ਕਰਨ ਲਗਦੇ ਹਨ। ਸਕੂਲੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਖਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਦਿਮਾਗ ਨੂੰ ਚੰਗੇ ਪਾਸੇ ਵਿਅਸਤ ਰੱਖਣਾ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਕਸਰਤ ਨਾਲ ਥਕਾਉਣਾ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਆਪਣਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਨੂੰ ਰੋਲ ਮਾਡਲ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਪਾਸੇ ਅਸਾਨੀ ਨਾਲ ਮੋੜਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਟੀਚੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਟੀਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਹੀ ਸਹਾਈ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਜੇਕਰ ਅਧਿਆਪਕ ਕੋਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਈ ਸਮਾਂ ਹੀ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਫਿਰ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਟੀਚਿਆਂ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਗਲਤ ਦੁਨੀਆ ਵੱਲ ਆਪਣਾ ਮੁੱਖ ਮੋੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਵਿੱਦਿਅਕ ਮਾਹੌਲ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਲੀਡਰ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਹੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੀ ਉੰਨੇ ਹੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਹਨ। ਇਹ ਅਧਿਕਾਰੀ ਕਦੇ ਵੀ ਸਰਕਾਰ ਤਕ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਹੇਠਲੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਫਰਜ਼ੀ ਅੰਕੜੇ ਤਿਆਰ ਕਰਨ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਕੰਮ ਉਦੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਤੇਜ਼ ਹੋਇਆ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਖਾਸ ਅਫਸਰ ਪਹਿਲਾਂ ਡੀ ਜੀ ਐੱਸ ਈ ਤੇ ਫਿਰ ਸਿੱਖਿਆ ਸਕੱਤਰ ਬਣਕੇ ਸਰਕਾਰ ਸਾਹਮਣੇ ਫਰਜ਼ੀ ਅੰਕੜੇ ਦੱਸਦੇ ਹੋਏ ਵਾਹ ਵਾਹੀ ਖੱਟਣ ਲੱਗਾ। ਮੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਸੁਰਖੀਆਂ ਵਿੱਚ ਬਣੇ ਰਹਿਣ ਕਰਕੇ ਵੀ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਤਕ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਉੱਚ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਤਕ ਸਹੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ। ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਸਿੱਖਿਆ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਜ਼ਿਲ੍ਹਾ ਸਿੱਖਿਆ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਕਾਵਾਂ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਅਤੇ ਮੀਡੀਆ ਦੀਆਂ ਸੁਰਖੀਆਂ ਬਟੋਰਨ ਲਈ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਸਨਮਾਨ ਨੂੰ ਠੇਸ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ ਅਤੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਸਾਹਮਣੇ ਅਪਸ਼ਬਦ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦੇ ਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਅਕਸ ਉੱਤੇ ਕੀ ਅਸਰ ਹੋਵੇਗਾ।

ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁੜ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਾ ਸਤਿਕਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਹਿਤ ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸੁਹਿਰਦ ਹੋਕੇ ਕੰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬੇਲੋੜੇ ਤਜਰਬੇ ਕਰਨ ਅਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਤੋਂ ਗੈਰ ਵਿੱਦਿਅਕ ਕੰਮ ਲੈਣੇ ਬੰਦ ਕਰਨੇ ਪੈਣਗੇ। ਅਧਿਆਪਕ ਜਿੰਨਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨਾਲ ਗੁਜ਼ਾਰੇਗਾ, ਉੰਨਾ ਹੀ ਦੋਨਾਂ ਦਾ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਲਗਾਵ ਵਧੇਗਾ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਦਾ ਦਿਮਾਗ ਪੜ੍ਹਾਈ ਅਤੇ ਹੋਰ ਚੰਗੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਅਸਤ ਕਰਕੇ ਉਸਨੂੰ ਇੱਕ ਚੰਗਾ ਨਾਗਰਿਕ ਬਣਨ ਵਿੱਚ ਮਦਦ ਕਰੇਗਾ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)