“ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਹੋ ਸਕੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੇ ਕੰਮ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਪਰ ਫੈਸਲਾ ...”
(28 ਜਨਵਰੀ 2026)

ਸਾਡੇ ਸਾਰਿਆਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹਾ ਮੌਕਾ ਆਉਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਨਾਂਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ ਪਰ ਕਹਿਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਅਗਲੇ ਦੀ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਨੂੰ ਮੁੱਲ ਨਾ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਕਾਰਨ ਆਤਮ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੀ ਘਾਟ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਵਾਂਗ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇਗਾ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਕਈ ਵਾਰ ਚੋਖੀ ਕੀਮਤ ਚੁਕਾਉਣੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਕਈ ਵਾਰ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਮੈਂ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਬਾਹਰ ਜਾਣਾ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾਇਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਦੋ ਛੁੱਟੀਆਂ ਸਨ। ਦਫਤਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜ਼ਰੂਰੀ ਰਿਪੋਰਟ ਤਿਆਰ ਕਰਨੀ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਬੌਸ ਨੇ ਆਖਿਆ ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਕੁਝ ਦੇਰ ਲਈ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਬੈਠ ਕੇ ਇਹ ਕੰਮ ਨਿਬੇੜ ਲਵਾਂਗੇ। ਮੈਂ ਨਾਂਹ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸਾਂ ਪਰ ਨਹੀਂ ਆਖ ਸਕਿਆ ਤੇ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਆਉਣ ਦਾ ਵਾਇਦਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਘਰ ਆ ਕੇ ਗੱਲ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਵੀ ਫੈਸਲਾ ਬਦਲਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਸਨ। ਬੌਸ ਨੂੰ ਫੋਨ ਉੱਤੇ ਬਹਾਨਾ ਲਾਇਆ ਪਰ ਉਸ ਕਿਹਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤਾਂ ਦਫਤਰ ਬੈਠਾ ਤੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਜਾ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਡੇ ਆਪੋ ਵਿੱਚ ਨਿਘੇ ਸਬੰਧ ਸਨ ਪਰ ਉਸ ਪਿੱਛੋਂ ਉਸਦੇ ਵਤੀਰੇ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਤਾਂ ਸ਼ੁਕਰ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀ ਛੇਤੀ ਤਰੱਕੀ ਹੋ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਉੱਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਅਸੀਂ ਉਸ ਦਿਨ ਫਿਲਮ ਦੇਖਣ ਦਾ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਬਣਾਇਆ ਸੀ।

ਇੱਕ ਵਾਰ ਦਫਤਰ ਜਾਂਦਿਆਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਇੱਕ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਮਿਲ ਗਏ, ਜਿਹੜੇ ਨਵੇਂ ਨਵੇਂ ਬਦਲ ਕੇ ਆਏ ਸਨ। ਮੈਂ ਆਖ ਬੈਠਾ, ਕਿਸੇ ਵੇਲੇ ਘਰ ਆਵੋ, ਬੈਠ ਕੇ ਗੱਲਾਂ ਕਰਾਂਗੇ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, ਚਲੋ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਹੀ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਮੈਂ ਘਰ ਜਾ ਕੇ ਇਹ ਸੂਚਨਾ ਦਿੱਤੀ ਪਰ ਘਰਦਿਆਂ ਨੇ ਫਿਲਮ ਜਾਣ ਦੀ ਜ਼ਿਦ ਫੜ ਲਈ। ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਨਮਾ ਘਰ ਛੱਡ ਕੇ ਆਇਆ। ਮੁੜ ਘਰ ਆ ਕੇ ਮਹਿਮਾਨਾਂ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਏ, ਮੈਨੂੰ ਮੁਆਫੀ ਮੰਗਣੀ ਪਈ ਕਿ ਘਰ ਵਾਲੇ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਤੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਸਨ। ਉਦੋਂ ਮੋਬਾਇਲ ਤਾਂ ਕੀ, ਫੋਨ ਵੀ ਨਹੀਂ ਸਨ ਹੁੰਦੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੋਰ ਕੇ ਮੁੜ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਸਿਨਮਾ ਘਰ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਆਇਆ ਪਰ ਉਸ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੇ ਉਹ ਘਟਨਾ ਕਈ ਵਾਰ ਸੁਣਾਈ।

ਪੈਸਿਆਂ ਦੇ ਲੈਣ ਦੇਣ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇਹ ਆਮ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡਾ ਕੋਈ ਬਹੁਤ ਨੇੜਲਾ ਦੋਸਤ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਆਈ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਵਾਸਤਾ ਪਾਕੇ ਪੈਸੇ ਉਧਾਰ ਮੰਗਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਨਾਲ ਹੀ ਇੱਕ ਵਾਇਦਾ ਵੀ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਹਫਤੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਕੁਝ ਪੈਸੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਗੱਡੀ ਖਰੀਦਣ ਲਈ, ਘਰ ਦਾ ਬਿਆਨਾ ਦੇਣ ਲਈ ਜਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਆਹ ਲਈ ਰੱਖੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਸ ਉੱਤੇ ਤਰਸ ਖਾ ਕੇ ਵਾਇਦਿਆਂ ’ਤੇ ਯਕੀਨ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਪੈਸੇ ਦੇ ਦਿੰਦੇ ਹੋ ਪਰ ਉਹ ਹਫਤਾ ਕਦੇ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ ਸਗੋਂ ਤੁਹਾਡਾ ਨੇੜਲਾ ਮਿੱਤਰ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਅਜਿਹਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਕਰੀਬੀ ਦੋਸਤ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਪੁੱਤਰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਏ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੇ ਸਾਨੂੰ ਦੋ ਲੱਖ ਫੌਰੀ ਲੋੜ ਪੈ ਗਈ ਹੈ। ਮੈਂ ਪੈਸੇ ਨਾ ਹੋਣ ਬਾਰੇ ਆਖਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ, ਮੈਂ ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਕਾਰ ਖਰੀਦਣੀ ਸੀ। ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ, ਸਾਡੀ ਖਾਤਰ ਇੱਕ ਦਿਨ ਪਿੱਛੋਂ ਖਰੀਦ ਲੈਣਾ। ਅੱਜ ਪੈਸੇ ਬੈਂਕ ਵਿੱਚ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਵਾ ਦੇਣੇ ਹਨ। ਸਾਡੀ ਲਿਮਟ ਮੁੜ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ। ਕੱਲ੍ਹ ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਪਰਸੋਂ ਕਰਜ਼ਾ ਲੈ ਕੇ ਤੁਹਾਡੇ ਪੈਸੇ ਵਾਪਸ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਰਲੇ ਦੇਖ ਮੈਂ ਪਿਘਲ ਗਿਆ ਤੇ ਦੋ ਲੱਖ ਦੇ ਬੈਠਾ। ਅੱਜ ਸੱਤ ਸਾਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਪੈਸੇ ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਕੀ ਆਉਣੇ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਬੋਲ ਬੁਲਾਰਾ ਵੀ ਬੰਦ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਉੱਪਰੋਂ ਘਰਦਿਆਂ ਦੇ ਮਿਹਣੇ ਮੈਨੂੰ ਹਰ ਦੂਜੇ-ਚੌਥੇ ਦਿਨ ਸੁਣਨੇ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

ਇਸਦਾ ਇਹ ਅਰਥ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਿ ਸਾਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਾਂਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਆਦਤ ਪਾ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਅਜਿਹੇ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਤੁਹਾਡੇ ਕਿਸੇ ਕਰੀਬੀ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਤੁਹਾਡੀ ਮਦਦ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਮੌਕੇ ਬਿਲਕੁਲ ਕੋਰੇ ਹੋ ਜਾਣਾ ਵੀ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਆਪਣੇ ਵਿੱਤ ਮੁਤਾਬਿਕ ਜਿੰਨੀ ਹੋ ਸਕੇ, ਸਹਾਇਤਾ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਦਾ ਅਧਾਰ ਵੀ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੰਮ ਆਉਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕਦੇ ਔਖੇ ਵੇਲੇ ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਸੇ ਨੇ ਮਦਦ ਕੀਤੀ ਹੈ ਤਾਂ ਲੋੜ ਪੈਣ ਉੱਤੇ ਉਸਦੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰਨਾ ਵੀ ਤੁਹਾਡਾ ਫਰਜ਼ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਨਾਂਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸੀਨੇ ਵਿੱਚ ਸਟ ਬਣ ਕੇ ਵੱਜੇਗੀ। ਸਾਨੂੰ ਪਰਖ ਕਰਨ ਦੀ ਜਾਂਚ ਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਉਧਾਰ ਦੇਣ ਵੇਲੇ ਤਾਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਦੁਕਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਇਹ ਲਿਖਿਆ ਆਮ ਪੜ੍ਹਿਆ ਹੋਵੇਗਾ, “ਉਧਾਰ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਕੈਂਚੀ ਹੈ।” ਉਦੋਂ ਤਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਖਤ ਜਿਗਰਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਕਿਸੇ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤੂ ਭਾਵ ਕਾਰ, ਕੰਪਿਊਟਰ, ਕੀਮਤੀ ਘੜੀ, ਮੋਬਾਇਲ ਆਦਿ ਮੰਗਣ ਆ ਜਾਵੇ। ਅਜਿਹੇ ਸਮੇਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਬਹਾਨਾ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਤਿਆਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅਜਿਹੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨੇ ਜਾਣਾ ਆਮ ਹੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫਿਕ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਬਹੁਤੀ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਨਾਂਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਤਾਂ ਦੋਸਤ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਦੀ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਦਾ ਡਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਪਤਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਨਾਰਾਜਗੀ ਦਾ ਅਸਰ ਸਬੰਧ ਟੁੱਟਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਦਿਆਲੂ ਦਿਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਦੂਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਵੈਸੇ ਵੀ ਰਿਸ਼ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ’ਤੇ ਹੀ ਟਿਕੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਲੁਕ-ਲੁਕਾ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਅਜਿਹੇ ਵਿਅਕਤੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਹੜੇ ਤੁਹਾਡੇ ਅਹਿਸਾਨ ਨੂੰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਯਾਦ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਹੋ ਸਕੇ ਮੁਸੀਬਤ ਵੇਲੇ ਆਪਣੇ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਦੇ ਕੰਮ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਪਰ ਫੈਸਲਾ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਇਹ ਖਿਆਲ ਜ਼ਰੂਰ ਰੱਖੋ ਕਿ ਉੰਨੀ ਕੁ ਹੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰੋ, ਜਿੰਨੀ ਜੇਕਰ ਵਾਪਸ ਨਾ ਵੀ ਆਵੇ ਤਾਂ ਸਮਝੋ ਕੋਈ ਨਹੀਂ ਘਾਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਬੱਚੇ ਦੀ ਫੀਸ ਬਾਰੇ ਆਖਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਬਿਮਾਰੀ ਬਾਰੇ ਆਖਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਨਕਦ ਦੇਣ ਦੀ ਥਾਂ ਸਿੱਧਾ ਸਕੂਲ ਜਾਂ ਹਸਪਤਾਲ ਨੂੰ ਭੁਗਤਾਨ ਕਰੋ, ਜਿਹੜਾ ਕਿ ਹੁਣ ਕੋਈ ਬਹੁਤਾ ਔਖਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਰ ਅਜਿਹਾ ਉਦੋਂ ਹੀ ਕਰੋ, ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਕੋਲ ਅਜਿਹਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਕਰਨਾ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਦੀ ਉਮੀਦ ਛੱਡ ਦਾਨ ਸਮਝ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਫੀਸ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਦਵਾਈ ਲੈ ਕੇ ਦਿੰਦਾ ਹਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਲੈਣ ਦੀ ਉਡੀਕ ਛੱਡ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕਰਦਾ ਰਹਾਂਗਾ। ਮੈਂ ਅਜਿਹੀ ਸਹਾਇਤਾ ਲਈ ਕੁਝ ਪੈਸੇ ਵੱਖਰੇ ਕੱਢ ਕੇ ਰੱਖੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਕਈ ਵਾਰ ਅਸੀਂ ਨਾਂਹ ਕਰਨੀ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਸਬੰਧ ਟੁੱਟ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰੋਂ ਨਾਂਹ ਨਹੀਂ ਆਖਦੇ ਪਰ ਇਹ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਦਿੱਤੇ ਪੈਸੇ ਜਾਂ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ, ਸਬੰਧਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤ੍ਰੇੜ ਆ ਜਾਣੀ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਨਾਂਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਪੈਦਾ ਕਰੋ। ਬਹਾਨਾ ਲਾਉਣ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ, ਸਾਫ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦੇਵੋ। ਜੇਕਰ ਅਗਲਾ ਮਤਲਬੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਸਬੰਧ ਬਣਾ ਕੇ ਰੱਖਣ ਦਾ ਵੀ ਕੋਈ ਫਾਇਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਝਿਜਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਾਕਫ ਜਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਨੂੰ ਕੁਝ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਗੱਡੀ ਦੇਣ, ਮਕਾਨ ਰਹਿਣ ਲਈ ਦੇਣ ਵੇਲੇ ਸਪਸ਼ਟ ਨਾਂਹ ਕਰ ਦੇਣੀ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਦ੍ਰਿੜ੍ਹਤਾ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਸੁਖੀ ਰੱਖੇਗੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੇਕਰ ਪੈਸੇ ਵਾਪਸ ਨਾ ਹੋਏ, ਗੱਡੀ ਭੰਨੀ ਗਈ ਜਾਂ ਮਕਾਨ ਖਾਲੀ ਨਾ ਹੋਇਆ ਤਾਂ ਪਛਤਾਵਾ ਕਰਦਿਆਂ ਹੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬੀਤ ਜਾਵੇਗੀ। ਆਪਣੇ ਆਪ ’ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਰੱਖੋ। ਸਾਰੀ ਉਮਰ ਦੀ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਨਾਲੋਂ ਫੌਰੀ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਲੈਣੀ ਸੌਖੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।

ਇਹੋ ਹਿੰਮਤ ਸਾਡੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਮੁੰਡੇ ਕੁੜੀਆਂ ਇਕੱਠੇ ਪੜ੍ਹਦੇ ਹਨ, ਨੌਕਰੀ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਕੱਠੇ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਇਸ ਪਾਸੇ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ। ਆਪਸੀ ਪਿਆਰ ਵੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁੰਡੇ ਸਰੀਰਕ ਸਬੰਧ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਉਕਸਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਕੁੜੀਆਂ ਪਿਆਰ ਟੁੱਟਣ ਜਾਂ ਦੋਸਤ ਦੀ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਤੋਂ ਡਰਦੀਆਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਝ ਛਿਣਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਕਈ ਵਾਰ ਸਾਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਨਾਂਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਕਰੋ। ਜੇਕਰ ਮੁੰਡਾ ਸੱਚਾ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਨਾਰਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਉਹੋ ਹੀ ਵਿਖਾਉਂਦੇ, ਜਿਹੜੇ ਕੇਵਲ ਆਪਣੀ ਜਿਸਮਾਨੀ ਭੁੱਖ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ ਪਿਆਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵਿਆਹ ਦੇ ਝੂਠੇ ਵਾਅਦੇ ਵੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਪਿੱਛੋਂ ਲਾਰੇ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਸਾਥ ਛੱਡ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਠੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਦੇ ਜਾਦੂਗਰਾਂ ਦੇ ਚੁੰਗਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਫਸੋ। ਇਹ ਬੜਾ ਮਹਿੰਗਾ ਸੌਦਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਆਉ ਵਿਚਾਰ ਕਰੀਏ ਕਿ ਨਾਂਹ ਆਖਣ ਲਈ ਆਪਾਂ ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਸੋਚਣ ਲਈ ਸਮਾਂ ਮੰਗੋ! ਕਿਸੇ ਵੱਲੋਂ ਵਿਖਾਏ ਮਜਬੂਰੀ ਦੇ ਹੰਝੂ ਦੇਖਕੇ ਫੌਰੀ ਹਾਂ ਨਾ ਕਰੋ ਸਗੋਂ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਮੰਗੋ ਤਾਂ ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਘੋਖ ਕਰ ਸਕੋਂ ਕਿ ਉਸਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨੀ ਕੁ ਸਚਾਈ ਹੈ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰੋ। ਜੇਕਰ ਇਸਦਾ ਅਸਰ ਪਰਿਵਾਰ ਉੱਤੇ ਪੈਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰਿਕ ਮੈਂਬਰਾਂ ਨਾਲ ਸਲਾਹ ਕਰੋ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਲੈਣ ਦੇਣ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਕਦੇ ਵੀ ਪਰਿਵਾਰ ਤੋਂ ਲੁਕਾ ਕੇ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਕਿਉਂਕਿ ਇਸਦਾ ਪਤਾ ਤਾਂ ਲੱਗ ਹੀ ਜਾਣਾ ਹੈ ਫਿਰ ਘਰ ਵੀ ਲੜਾਈ ਦਾ ਹੋਣਾ ਸੁਭਾਵਿਕ ਹੈ।

ਜੇਕਰ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਹੈ ਤਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਬਹਾਨਾ ਢਾਲ ਬਣਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਹੁਤਾ ਸਹੀ ਤਾਂ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਜੇਕਰ ਆਪਣੇ ਵਿੱਚ ਹਾਂ ਕਹਿਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਬਹਾਨਾ ਚੰਗਾ ਸਹਾਰਾ ਬਣ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਸੋਚ ਵਿਚਾਰ ਕੇ ਕੀਤੇ ਫੈਸਲੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖਦਾਈ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਫੌਰੀ ਨਾਂਹ ਕਰੋ

ਪੈਸੇ, ਮਕਾਨ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਕੀਮਤੀ ਵਸਤੂ ਦੀ ਮੰਗ ਵੇਲੇ ਫੌਰੀ ਨਾਂਹ ਕਰੋ। ਇਹ ਆਖਣ ਤਾਂ ਸੁਣਿਆ ਹੀ ਹੋਣਾ ਹੈ, “ਸਖੀ ਨਾਲੋਂ ਸੂਮ ਭਲਾ, ਜਿਹੜਾ ਤੁਰੰਤ ਦੇਵੇ ਜਵਾਬ।” ਸੱਚ ਕਹਿਣ ਲਈ ਦਲੇਰੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਪਰ ਇਹ ਦਲੇਰੀ ਤਾਂ ਤੁਹਾਡੇ ਆਪਣੇ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਦਲੇਰੀ ਕਿਸੇ ਦੀ ਗਲਤੀ ਜਾਂ ਨੁਕਸ ਕੱਢਣ ਲਈ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨ ਦੀ ਹੈ। ਬੜੀ ਨਰਮੀ ਨਾਲ ਨਾਂਹ ਕਰੋ। ਆਪਣੀ ਮਜਬੂਰੀ ਦੱਸੋ ਅਤੇ ਇਸਦੇ ਆਪਸੀ ਸਬੰਧਾਂ ਉੱਤੇ ਪੈਣ ਵਾਲੇ ਮਾੜੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਦੀ ਵੀ ਚਰਚਾ ਕਰੋ। ਜੇਕਰ ਅਗਲੇ ਨੂੰ ਸਮਝ ਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਠੀਕ ,ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾ ਕਰੋ। ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਪਿੱਛੋਂ ਨਰਾਜ਼ਗੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ।

ਹਿੰਮਤ ਤੋਂ ਕੰਮ ਲੈਣਾ

ਆਮ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਵਰਗੇ ਕਈ ਇਨਸਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਾਂਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਫਸਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਮੌਕੇ ਬਹੁਤ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਨਾਂਹ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਬੰਦੇ ਅਜਿਹੇ ਢੀਠ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਮੰਗਣ ਲੱਗਿਆਂ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਅਜਿਹੇ ਬੰਦਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਵਧਾਨ ਰਹਿਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਦੇਖੋ ਕਿ ਮੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੁਹਾਡੇ ਕਿੰਨਾ ਕੁ ਨੇੜੇ ਹੈ। ਕੀ ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਨਜ਼ਦੀਕੀ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੈ ਜਾਂ ਗੂੜ੍ਹਾ ਮਿੱਤਰ ਹੈ, ਜਿਹੜਾ ਤੁਹਾਡੇ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਕੰਮ ਆਇਆ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹਿੰਮਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੋਂ ਮਿਥੇ ਰੁਝੇਵਿਆਂ ਅਤੇ ਲੋੜਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ ਕਰੋ, ਫਿਰ ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਕਰੋ। ਕਿਸੇ ਲੋੜਵੰਦ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਗੁਨਾਹ ਨਹੀਂ ਹੈ ਪਰ ਆਪਣੀਆਂ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਧਿਆਨ ਰੱਖਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੀ ਹਾਂ ਨਾ ਕਰੋ ਜਿਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚ ਸੋਚ ਤੁਹਾਨੂੰ ਪਛਤਾਵਾਂ ਹੁੰਦਾ ਰਹੇ। ਪਛਤਾਵੇਂ ਦਾ ਸੰਤਾਪ ਕਈ ਵਾਰ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤਰੇੜਾਂ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ ਸਗੋਂ ਸਿਹਤ ਉੱਤੇ ਵੀ ਬੁਰਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਉਂਦਾ ਹਾਂ। ਹਮੇਸ਼ਾ ਆਪਣੀ ਚਾਦਰ ਦੇਖ ਹੀ ਪੈਰ ਪਸਾਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਬੱਚੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਪਹਿਲੀ ਵਾਰ ਠੋਕ ਕੇ ਨਾਂਹ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੇ। ਸਾਥੀ ਮਿਹਣੇ ਵੀ ਮਾਰਨਗੇ। ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਆਖਣਗੇ ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਦਾ ਵਿਆਹ ਰੋਜ਼ ਰੋਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ, ਕੋਕ ਵਿੱਚ ਰਲਾ ਕੇ ਦਾਰੂ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਅਜਿਹੀ ਢਾਣੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੋ ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਕ ਵਾਰ ਹਾਂ ਹੋ ਗਈ ਮੁੜ ਇਸ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣਾ ਔਖਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।

ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਫੈਸਲੇ ਸੋਚ ਸਮਝ ਕੇ ਲਵੋ। ਨਾਂਹ ਕਹਿਣ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰੋ। ਝਿਜਕ ਜਾਂ ‘ਅਗਲਾ ਕੀ ਆਖੂ’ ਨੂੰ ਤਿਆਗੋ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਕੀਤੀ ਨਾਂਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਝੇਪ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਕੀਤੀ ਹਾਂ ਸਦਾ ਦੁਖੀ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ਤੇ ਝੇਪ ਕਰਕੇ ਵਿਗੜਦੇ ਹੀ ਹਨ। ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਸੱਚ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਵੋ, ਝੂਠ ਦਾ ਸਾਥ ਦੇਣ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹੋ, ਨਤੀਜੇ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਣਗੇ।

ਹੁਣ ਮੈਂ ਇੱਕ ਨਿੱਜੀ ਅਨੁਭਵ ਸਾਂਝਾ ਕਰਕੇ ਸਮਾਪਤੀ ਕਰਾਂਗਾ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਸੰਨ 1963 ਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਪੰਚਾਇਤ ਚੋਣਾਂ ਕਰਵਾਉਣ ਵਿੱਚ ਡਿਊਟੀ ਲੱਗੀ ਸੀ। ਸੱਤ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਚੋਣ ਹੋਣੀ ਸੀ। ਤਿੰਨ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਪੂਰਵਕ ਕੰਮ ਨਪੇਰੇ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਸਾਡੀ ਟੀਮ ਚੌਥੇ ਪਿੰਡ ਪੁੱਜੀ। ਉੱਥੋਂ ਦਾ ਸਰਪੰਚ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਕਿਸਾਨ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਮੇਰਾ ਜਾਣੂ ਸੀ। ਸਾਡੇ ਰਹਿਣ ਦਾ ਉਸਨੇ ਵਧੀਆ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕੀਤਾ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਹੋਣੀਆਂ ਸਨ। ਸਰਪੰਚ ਨੂੰ ਯਕੀਨ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਵਾਰ ਵੀ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਮੁਕਾਬਲਾ ਜਿੱਤ ਜਾਵੇਗਾ। ਨਾਮਜ਼ਦਗੀਆਂ ਭਰਨ ਦੇ ਐਨ ਅਖੀਰਲੇ ਮੌਕੇ ਉਸਦੀ ਵਿਰੋਧ ਧਿਰ ਨੇ ਆਪਣਾ ਉਮੀਦਵਾਰ ਖੜ੍ਹਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਰਪੰਚ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ। ਉਸਨੇ ਪੰਚਾਇਤ ਸੈਕਟਰੀ ਨੂੰ ਬੁਲਾਇਆ ਤੇ ਪਿਛਲੀ ਤਾਰੀਖ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਉਮੀਦਵਾਰ ਦੇ ਚੰਦਾ ਟੈਕਸ ਨਾ ਦੇਣ ਦਾ ਮਤਾ ਲਿਖਵਾ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਉਸਨੇ ਲਿਖਤੀ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਇਸਨੇ ਟੈਕਸ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਇਸਦੇ ਕਾਗਜ਼ ਰੱਦ ਕੀਤੇ ਜਾਣ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਤੂੰ ਜਿੱਤ ਤਾਂ ਜਾਣਾ ਹੀ ਹੈ, ਚੋਣ ਹੋ ਲੈਣ ਦੇ। ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿਦ ’ਤੇ ਅੜ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਆਏ ਠਾਣੇਦਾਰ ਨੂੰ ਆਖਕੇ ਦੋ ਹੋਰ ਸਿਪਾਹੀ ਮੰਗਵਾ ਲਏ। ਮੇਰੇ ਜਾਣੂ ਕੁਝ ਹੋਰ ਆਗੂ ਬੁਲਾ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਸਿਫਾਰਸ਼ ਕਰਨ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ। ਪਹਿਲਾਂ ਤਾਂ ਮੈਂ ਤਿਆਰ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਮੇਰੇ ਪੁਰਾਣੇ ਜਾਣੂ ਹਨ, ਐਵੇਂ ਕਿਉਂ ਸਬੰਧ ਖਰਾਬ ਕਰਨੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੇਰੀ ਜ਼ਮੀਰ ਨੇ ਆਗਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ। ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਦੀ ਪੜਤਾਲ ਕਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਮੈਂ ਦੋਵਾਂ ਉਮੀਦਵਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣਾ ਦਿੱਤੇ। ਉਹ ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਖਿਲਾਫ ਨਾਅਰੇ ਲਾਉਣ ਲੱਗ ਪਏ ਤੇ ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਕਰਨ ਦੀ ਧਮਕੀ ਵੀ ਦਿੱਤੀ। ਦੋ ਹੋਰ ਸਿਪਾਹੀ ਆਉਣ ਨਾਲ ਸਥਿਤੀ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰਹੀ। ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਈ। ਦੂਜੇ ਦਿਨ ਚੋਣ ਹੋਈ। ਬੀ.ਡੀ.ਪੀ.ਓ. ਅਤੇ ਉਸ ਨਾਲ ਪੰਚਾਇਤ ਅਫਸਰ ਵੀ ਦੇਖਣ ਆਏ। ਚੋਣ ਹੋ ਗਈ। ਜਿੱਤ ਤਾਂ ਪੁਰਾਣੇ ਸਰਪੰਚ ਦੀ ਹੋਣੀ ਸੀ। ਚੋਣਾਂ ਦੀ ਸਮਾਪਤੀ ਪਿੱਛੋਂ ਡਿਪਟੀ ਕਮਿਸ਼ਨਰ ਨੇ ਰੀਵੀਊ ਮੀਟਿੰਗ ਕੀਤੀ। ਸ਼ਿਕਾਇਤ ਉਸ ਕੋਲ ਵੀ ਪਹੁੰਚੀ ਸੀ ਪਰ ਉਸਨੇ ਮੀਟਿੰਗ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਫੈਸਲੇ ਦੀ ਸ਼ਲਾਘਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਬਾਕੀ ਸਟਾਫ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਡਰ ਤੋਂ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ। ਇਹ ਤਾਂ ਸਚਾਈ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਫੈਸਲੇ ਆਪਣੇ ਜ਼ਮੀਰ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣ ਕੇ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਬਾਹਰੀ ਅਸਰ ਕਬੂਲ ਕੇ ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਆਖ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ। ਬਹੁਤੀਆਂ ਉਲਝਣਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਾਂਹ ਨਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਦਿਮਾਗੀ ਬੋਝ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਲਈ ਨਾਂਹ ਕਰਨ ਦੀ ਦਲੇਰੀ ਪੈਦਾ ਕਰੋ।

*       *       *       *       *

ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.)