“ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੋਈ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ...”
(15 ਨਵੰਬਰ 2026)
ਭਾਰਤ ਅੱਜ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਸ ਤਰੱਕੀ ਦੇ ਸ਼ੋਰ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਖਾਮੋਸ਼ ਚੀਕ ਦੱਬੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ ਜੋ ਹਰ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨੀ ਦੇ ਫੇਫੜਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਚੀਕ ਹੈ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਾਹ ਲੈਣ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਦੀ। ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਅੱਜ ਭਾਰਤ ਲਈ ਕੋਈ ਮੌਸਮੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹੀ ਜੋ ਸਿਰਫ ਦਿਵਾਲੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਾਂ ਸਰਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਐਮਰਜੈਂਸੀ, ਇੱਕ ਜਨ ਸਿਹਤ ਸੰਕਟ ਅਤੇ ਇੱਕ ਆਰਥਿਕ ਤਬਾਹੀ ਬਣ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਜੋ ਕਸ਼ਮੀਰ ਤੋਂ ਕੰਨਿਆਕੁਮਾਰੀ ਤਕ, ਗੁਜਰਾਤ ਦੇ ਕੱਛ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਅਰੁਣਾਚਲ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਤਕ ਪੂਰੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਲੈ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਇਸਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿਰਫ ਧੁੰਦ ਜਾਂ ਕੋਹਰਾ ਸਮਝ ਕੇ ਅਣਦੇਖਿਆ ਕਰਦੇ ਰਹੇ ਤਾਂ ਉਹ ਦਿਨ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਜਦੋਂ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸਾਫ ਹਵਾ ਬੋਤਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਕੇਗੀ ਅਤੇ ਔਕਸੀਜਨ ਲਈ ਲਾਈਨਾਂ ਲੱਗਣਗੀਆਂ।
ਅੰਕੜੇ ਇਸ ਭਿਆਨਕਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਕਿਸੇ ਵਿਰੋਧੀ ਧਿਰ ਦੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ WHO, IQAir ਅਤੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਆਪਣੇ ਕੇਂਦਰੀ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੰਟਰੋਲ ਬੋਰਡ CPCB ਦੇ ਹਨ। ਏਅਰ ਕੁਆਲਟੀ ਇੰਡੈਕਸ ਦੀ ਤਾਜ਼ਾ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਨੀਆ ਦੇ 50 ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਿਤ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 49 ਸ਼ਹਿਰ ਇਕੱਲੇ ਭਾਰਤ ਦੇ ਹਨ। ਅਬਾਦੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹੁਣ ਅਸੀਂ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਗੁਰੂ ਬਣ ਗਏ ਹਾਂ। ਦਿੱਲੀ ਦੀ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਨਵੰਬਰ ਦੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ AQI 450 ਤੋਂ 500 ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਾਹਿਰ ਗੰਭੀਰ ਪਲੱਸ ਸ਼੍ਰੇਣੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਸਿਹਤਮੰਦ ਵਿਅਕਤੀ ਵੀ ਬਿਮਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਬਿਮਾਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦਾ ਖਤਰਾ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ ਆਫ ਸ਼ਿਕਾਗੋ ਦੀ EPIC ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਔਸਤ ਉਮਰ 5.3 ਸਾਲ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ, ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਅੰਕੜਾ 11.9 ਸਾਲ ਹੈ, ਮਤਲਬ ਦਿੱਲੀ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਬੱਚਾ ਜੇ ਸਾਫ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਰਹੇਗਾ ਤਾਂ ਲਗਭਗ 12 ਸਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਜੀਵੇਗਾ। ਇਹ ਕੋਈ ਛੋਟਾ ਅਪਰਾਧ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਹੈ।
ਇਸ ਤਬਾਹੀ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਕਾਰਨਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਜਾਲ਼ ਹੈ ਜੋ ਸਾਡੀ ਨੀਤੀਗਤ ਅਸਫਲਤਾ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨਿਕ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਗੈਰ-ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਵਾਹਨ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅੱਜ 35 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਜਿਸਟਰਡ ਵਾਹਨ ਹਨ ਅਤੇ ਹਰ ਸਾਲ 2 ਕਰੋੜ ਨਵੇਂ ਵਾਹਨ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਦਿੱਲੀ-ਐੱਨਸੀਆਰ ਵਿੱਚ ਹੀ 1.5 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਵਾਹਨ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਡੀਜ਼ਲ ਵਾਹਨ, ਬਿਨਾਂ ਸਰਵਿਸ ਤੋਂ ਚਲਦੇ ਟਰੱਕ, ਮਿਲਾਵਟੀ ਤੇਲ ਅਤੇ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਜਾਮ ਵਿੱਚ ਘੰਟਿਆਂ ਬੱਧੀ ਚਲਦੇ ਇੰਜਣ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਨਾਈਟ੍ਰੋਜਨ ਆਕਸਾਈਡ, ਕਾਰਬਨ ਮੋਨੋਆਕਸਾਈਡ ਅਤੇ PM 2.5 ਦਾ ਜ਼ਹਿਰ ਘੋਲ ਰਹੇ ਹਨ।
ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ। ਦੇਸ਼ ਦੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਉਦਯੋਗਿਕ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਪੁਰਾਣੀ ਤਕਨੀਕ ਵਾਲੀਆਂ ਭੱਠੀਆਂ, ਕੋਲੇ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਬਾਇਲਰ ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਫਿਲਟਰ ਦੀਆਂ ਚਿਮਨੀਆਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ, ਵਾਪੀ, ਅੰਕਲੇਸ਼ਵਰ, ਲੁਧਿਆਣਾ, ਮੰਡੀ ਗੋਬਿੰਦਗੜ੍ਹ ਵਰਗੇ ਉਦਯੋਗਿਕ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਤ ਦੇ ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਆਪਣਾ ਸਾਰਾ ਧੂੰਆਂ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਕ ਗੈਸ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਕੋਲ ਜਾਂਚ ਕਰਨ ਲਈ ਸਟਾਫ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਨਿਰਮਾਣ ਅਤੇ ਧੂੜ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ। ਭਾਰਤ ਇਸ ਸਮੇਂ ਦੁਨੀਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿਰਮਾਣ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਬਿਲਡਿੰਗਾਂ, ਸੜਕਾਂ, ਮੈਟਰੋ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਿਰਮਾਣ ਤੋਂ ਉਡਦੀ ਧੂੜ, ਬਿਨਾਂ ਢਕੇ ਪਏ ਰੇਤ ਬਜਰੀ ਦੇ ਢੇਰ ਅਤੇ ਟੁੱਟੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਤੋਂ ਉਡਦੀ ਮਿੱਟੀ PM10 ਦਾ ਮੁੱਖ ਸਰੋਤ ਹੈ।
ਚੌਥਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਚਰਚਿਤ ਕਾਰਨ ਹੈ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜਨਾ। ਹਰ ਸਾਲ ਅਕਤੂਬਰ-ਨਵੰਬਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬ ਅਤੇ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ 2 ਕਰੋੜ ਟਨ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪਰਾਲੀ ਸਾੜੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਧੂੰਆਂ ਪੂਰੇ ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੇ ਮੌਸਮ ਨੂੰ ਬਦਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇੱਥੇ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਕਹਿਣਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਸਾਨ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਲਤ ਕੰਮ ਹੈ। ਕਿਸਾਨ ਕੋਲ 15 ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਖੇਤ ਖਾਲੀ ਕਰਕੇ ਕਣਕ ਬੀਜਣ ਦੀ ਮਜਬੂਰੀ ਹੈ, ਹੈਪੀ ਸੀਡਰ ਵਰਗੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਰਾਏ ’ਤੇ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਨਹਿਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ 2500 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਏਕੜ ਮੁਆਵਜ਼ਾ ਕਾਗਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਪਰਾਲੀ ਤੋਂ ਆਮਦਨ ਨਹੀਂ ਬਣੇਗੀ, ਅੱਗ ਨਹੀਂ ਬੁਝੇਗੀ। ਪੰਜਵਾਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕੋਲੇ ਨਾਲ ਬਿਜਲੀ ਉਤਪਾਦਨ। ਭਾਰਤ ਦੀ 55% ਤੋਂ ਵੱਧ ਬਿਜਲੀ ਅੱਜ ਵੀ ਕੋਲੇ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਵਾਲੇ ਥਰਮਲ ਪਲਾਂਟਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੰਗਰੌਲੀ, ਕੋਰਬਾ, ਤਾਲਚੇਰ ਵਰਗੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਵਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਲੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਕੜ, ਕੋਲਾ ਅਤੇ ਕੰਡਿਆਂ ਨਾਲ ਖਾਣਾ ਬਣਾਉਣਾ, ਕੂੜਾ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਸਾੜਨਾ, ਪਟਾਕੇ ਚਲਾਉਣਾ ਵੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਬਣਾ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇਸ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹਵਾ ਦਾ ਅਸਰ ਸਾਡੇ ਸਰੀਰ, ਸਾਡੇ ਮਨ, ਸਾਡੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਸਾਡੇ ਭਵਿੱਖ ਸਭ ’ਤੇ ਪੈ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਡਾਕਟਰੀ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 17 ਲੱਖ ਤੋਂ ਵੱਧ ਮੌਤਾਂ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦਮਾ, ਬ੍ਰੌਨਕਾਈਟਿਸ, ਸੀਓਪੀਡੀ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪਿਛਲੇ 10 ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾ ਵਧ ਗਈ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਐਲਰਜੀ, ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਜਲਣ, ਨੱਕ ਵਗਣਾ ਆਮ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ। ਗਰਭਵਤੀ ਔਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਡਿਲੀਵਰੀ ਅਤੇ ਘੱਟ ਭਾਰ ਵਾਲੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਜਨਮ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹਾਲ ਹੀ ਦੀ ਖੋਜ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਹੈ ਕਿ PM2.5 ਦੇ ਕਣ ਖੂਨ ਰਾਹੀਂ ਦਿਮਾਗ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਯਾਦਦਾਸ਼ਤ ਘਟਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਆਰਥਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਵੀ ਇਹ ਬਹੁਤ ਵੱਡਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਬੈਂਕ ਅਨੁਸਾਰ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਹਰ ਸਾਲ ਆਪਣੀ ਜੀਡੀਪੀ ਦਾ 8.5% ਤਕ ਦਾ ਨੁਕਸਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਲਗਭਗ 150 ਬਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਦਫਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਕਰਮਚਾਰੀਆਂ ਦੀ ਛੁੱਟੀ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਸੈਰ-ਸਪਾਟਾ ਘਟਦਾ ਹੈ, ਫਸਲਾਂ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ 15% ਤਕ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਧੂੰਏਂ ਦੀ ਪਰਤ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਕਣਕ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਸਿਰਫ ਹਵਾ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕਾਰਨ ਹਰ ਸਾਲ ਲੱਖਾਂ ਟਨ ਘਟ ਰਹੀ ਹੈ।
ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਹੈ ਕਿ ਹੱਲ ਕੀ ਹੈ। ਹੱਲ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਉਪਾਵਾਂ ਜਿਵੇਂ ਸਮੌਗ ਟਾਵਰ ਲਾਉਣਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਲਈ ਆਡ-ਈਵਨ ਲਾਉਣਾ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਦਿਖਾਵਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਯੁੱਧ ਪੱਧਰੀ, ਲੰਬੀ ਮਿਆਦ ਦੀ ਅਤੇ ਸਖਤ ਨੀਤੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਸਾਰੇ 15 ਸਾਲ ਤੋਂ ਪੁਰਾਣੇ ਡੀਜ਼ਲ ਅਤੇ ਪੈਟਰੋਲ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਵਾਹਨਾਂ ਲਈ ਚਾਰਜਿੰਗ ਬੁਨਿਆਦੀ ਢਾਂਚਾ ਤਿਆਰ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਜਿਵੇਂ ਮੈਟਰੋ, ਇਲੈਕਟ੍ਰਿਕ ਬੱਸਾਂ ਨੂੰ ਸਸਤਾ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਮੰਦ ਬਣਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਉਦਯੋਗਾਂ ਲਈ ਰੀਅਲ ਟਾਈਮ ਐਮਿਸ਼ਨ ਮਾਨੀਟਰਿੰਗ ਸਿਸਟਮ ਲਾਜ਼ਮੀ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ ਅਤੇ ਨਿਯਮ ਤੋੜਨ ਵਾਲੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਬੰਦ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ ਜੁਰਮਾਨਾ ਲਾਉਣਾ। ਥਰਮਲ ਪਾਵਰ ਪਲਾਂਟਾਂ ਨੂੰ ਪੜਾਅਵਾਰ ਬੰਦ ਕਰਕੇ ਸੂਰਜੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਊਰਜਾ ਵੱਲ ਜਾਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਪਰਾਲੀ ਦੇ ਮਸਲੇ ਲਈ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਬਾਇਓ-ਡੀਕੰਪੋਜ਼ਰ ਮੁਫਤ ਦੇਣਾ, ਪਰਾਲੀ ਤੋਂ ਬਿਜਲੀ, ਈਥਾਨੌਲ ਅਤੇ ਗੱਤਾ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਹਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਲਾਉਣੀਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸਾਨ ਨੂੰ ਪਰਾਲੀ ਦਾ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 2000 ਰੁਪਏ ਪ੍ਰਤੀ ਕੁਇੰਟਲ ਭਾਅ ਦੇਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਨਿਰਮਾਣ ਖੇਤਰ ਲਈ ਧੂੜ ਰੋਕੂ ਨਿਯਮਾਂ ਨੂੰ ਸਖਤੀ ਨਾਲ ਲਾਗੂ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ। ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ, ਸਾਡੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਦਾ ਮੋਹ ਛੱਡ ਕੇ ਬੱਸ ਜਾਂ ਮੈਟਰੋ ਵਿੱਚ ਸਫਰ ਕਰਨਾ ਸਿੱਖਣਾ ਪਵੇਗਾ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ 5 ਦ੍ਰਖਤ ਲਾਉਣੇ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਕੂੜਾ ਨਹੀਂ ਸਾੜਨਾ, ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਾਈਕਲ ਚਲਾਉਣ ਲਈ ਪ੍ਰੇਰਿਤ ਕਰਨਾ ਪਵੇਗਾ।
ਯਾਦ ਰੱਖੋ, ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਕੋਈ ਕੁਦਰਤੀ ਆਫਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਮਨੁੱਖ ਦੁਆਰਾ ਪੈਦਾ ਕੀਤੀ ਗਈ ਆਫਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਹੱਲ ਵੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੀ ਕੱਢਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਰਹਿਣਗੀਆਂ, ਪਰ ਸਾਹ ਤਾਂ ਅਸੀਂ ਹੀ ਲੈਣਾ ਹੈ। ਜੇ ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਨਾ ਜਾਗੇ ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਸਾਡੇ ਬੱਚੇ ਸਾਨੂੰ ਪੁੱਛਣਗੇ ਕਿ ਜਦੋਂ ਸਾਫ ਹਵਾ ਨੂੰ ਗੰਧਲੀ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣ ਤੁਸੀਂ ਕੀ ਕੀਤਾ? ਉਸ ਸਮੇਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਲੇਖ ਸਿਰਫ ਅਖਬਾਰ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਹਰ ਪਾਠਕ ਦੀ ਜ਼ਮੀਰ ਲਈ ਇੱਕ ਅਪੀਲ ਹੈ ਕਿ ਆਪਣੇ ਹਿੱਸੇ ਦੀ ਹਵਾ ਨੂੰ ਸਾਫ ਰੱਖਣ ਲਈ ਅੱਜ ਹੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਾਹ ਨਾਲ ਹੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਜਾਨ ਹੈ; ਜਾਨ ਹੈ ਤਾਂ ਜਹਾਨ ਹੈ।
* * * * *
ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (sarokar2015@gmail.com)



























































































































