“ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਡੋਨਰ ਵੱਲੋਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ...”
(27 ਫਰਵਰੀ 2026)
ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਮੋਹਰੀ ਸਿਹਤ ਸੰਸਥਾ ਪੀਜੀਆਈ ਦਾ ਨਾਂ ਮੁਲਕ ਭਰ ਵਿੱਚੋਂ ਆਰਗਨ ਟਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਦੇ ਸਰਕਾਰੀ ਮੋਹਰੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣਿਆ ਜਾਣ ਲੱਗਾ ਹੈ। ਪੀਜੀਆਈ ਵਿੱਚ ਦਿਲ, ਜਿਗਰ, ਗੁਰਦੇ, ਪੈਂਕਰੀਆਜ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਲੋੜਵੰਦ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਦੂਜੇ ਬੰਨੇ ਗਵਾਂਢੀ ਰਾਜ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਅੰਗ ਦਾਨ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਇੱਕ ਅੱਖਾਂ ਖੋਲ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਸੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕ ਜੋਤਹੀਣ ਹਨ ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਨੇਤਰਦਾਨ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਤੇ ਕੁਤਾਹੀ ਵਰਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪੀਜੀਆਈ ਹੁਣ ਤਕ 9768 ਨੇਤਰਹੀਣਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਬਦਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਦਿਲ ਟ੍ਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਦੇ 14 ਸਫਲ ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। 5769 ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਗੁਰਦੇ ਬਦਲੇ ਜਾ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਜਿਗਰ ਅਤੇ ਪੈਂਕਰੀਆਜ ਟਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਦੇ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ 16 ਨੂੰ ਟੱਪ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਪੀਜੀਆਈ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਸਿਰਫ ਅੱਖਾਂ ਹੀ ਦਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨ ਲੱਗੇ ਸਗੋਂ ਸਰੀਰ ਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਵੀ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਬਰੇਨ ਡੈੱਡ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਇੱਕ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਸਮੇਂ ਅੰਦਰ ਲੋੜਵੰਦ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਟਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਕਰਨੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਪਰ ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਹੀ ਦੇਰੀ ਕਾਰਨ ਹੁਣ ਤਕ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ 7774 ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 4113 ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੇਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਬਰਬਾਦ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜਾਂ ਸਾਲਾਂ ਦੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਪੀਜੀਆਈ ਦੀ ਖ਼ਾਸੀਅਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇੱਥੇ ਦਾਖ਼ਲ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਅੰਗ ਨਾ ਫਿੱਟ ਆਉਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਇਸ ਨੂੰ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਹਾਜ਼ ਰਾਹੀਂ ਦਿੱਲੀ, ਮੁੰਬਈ ਅਤੇ ਬੰਗਲੂਰੂ ਸਮੇਤ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਾਸਤੇ ਦੇਰੀ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਪੀਜੀਆਈ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਮੋਹਾਲੀ ਦੇ ਸ਼ਹੀਦ ਭਗਤ ਸਿੰਘ ਇੰਟਰਨੈਸ਼ਨਲ ਏਅਰਪੋਰਟ ਤਕ ਗਰੀਨ ਕੋਰੀਡੋਰ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਹਰਿਆਣਾ ਆਈ ਬੈਂਕ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਡਾਕਟਰਾਂ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਮੈਡੀਕਲ ਸਟਾਫ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਵੇਂ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾ ਸਕੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾ ਵਾਰ ਤਾਂ ਆਈ ਬੈਂਕ ਤਕ ਪੁੱਜਦੀਆਂ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦੇਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਰਹੀ ਹੈ। ਮੌਤ ਦੇ ਛੇ ਘੰਟੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਨੇਤਰ ਦਾਨ ਕਰਨਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਵੀ ਹੋਇਆ ਹੈ ਕਿ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੀ ਦੇਹ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਨਹੀਂ ਪੁੱਜ ਸਕੀ ਸੀ। ਹਰਿਆਣਾ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ 1500 ਲੋਕ ਅੱਖਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਦੇ ਫਾਰਮ ਭਰਦੇ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿ ਮਰਨ ਪਿੱਛੋਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ 250 ਤੋਂ 300 ਤਕ ਮਰੀਜ਼ ਹੀ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ।
ਅੱਖਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਡਾਕਟਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਡੋਨਰ ਵੱਲੋਂ ਅੱਖਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਦੇਰੀ ਹੋਣ ਜਾਂ ਅੱਖਾਂ ਟਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਵੱਧ ਸਮਾਂ ਲੱਗ ਜਾਵੇ ਤਦ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਮ ਕਰਕੇ ਲੋਕ ਮ੍ਰਿਤਕ ਦੇਹ ਨੂੰ ਹਸਪਤਾਲ ਵਿੱਚ ਲਿਜਾਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਮੌਤ ਦੇ ਛੇ ਘੰਟਿਆਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਅੰਦਰ ਹੀ ਅੱਖਾਂ ਦਾਨ ਕਰਨੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਦਾਨ ਕੀਤੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ 50 ਫ਼ੀਸਦੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਵਜਾਹ ਕਰਕੇ ਪਲਾਂਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰਿਆਣਾ ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਦੇ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਜੇਕਰ ਕਾਰਨੀਆਂ ਇਸਤੇਮਾਲ ਹੋਣ ਦੇ ਲਾਇਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਤਾਂ ਇਹ ਦੂਸਰੇ ਰਾਜਾਂ ਨੂੰ ਭੇਜ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਅੱਖਾਂ ਟਰੇਨੀ ਡਾਕਟਰਾਂ ਨੂੰ ਮੈਡੀਕਲ ਤਜਰਬੇ ਲਈ ਵਰਤਣ ਵਾਸਤੇ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਇਹ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੌਰਨੀਆਂ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਦੀ ਸੂਰਤ ਵਿੱਚ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਡੀਕਲ ਵੇਸਟ ਰਾਹੀਂ ਨਸ਼ਟ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਰੀਬ 50 ਫ਼ੀਸਦੀ ਨੇਤਰ ਇਸ ਕਰਕੇ ਟਰਾਂਸਪਲਾਂਟ ਹੋਣ ਤੋਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦਿੱਕਤਾਂ ਆ ਖੜ੍ਹਦੀਆਂ ਹਨ। ਹਰਿਆਣਾ ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਨੇ ਪਿਛਲੇ ਪੰਜ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਪੌਣੇ 8 ਲੱਖ ਨੇਤਰਦਾਨ ਕਰਵਾਏ ਹਨ। ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਦਾ ਹੈ।
ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਖ਼ੂਨਦਾਨ ਨੂੰ ਮਹਾਂਦਾਨ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਆਪ ਖ਼ੂਨਦਾਨ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਉਣ ਲੱਗੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਾਨ ਕੀਤਾ ਸਾਰੇ ਦਾ ਸਾਰਾ ਖ਼ੂਨ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਕਈ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਕੂੜਾਦਾਨ ਵਿੱਚ ਸੁੱਟਣਾ ਪੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੀਜੀਆਈ ਵੱਲੋਂ ਅੰਗ ਦਾਨ ਤੋਂ ਅੱਗੇ ਸਰੀਰ ਦਾਨ ਦੀ ਮੁਹਿੰਮ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪੀਜੀਆਈ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਖਰਾ ਅਨਾਟਮੀ ਵਿਭਾਗ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦਾਨ ਕੀਤੇ ਸਰੀਰ ਬੜੇ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਿਲੱਖਣ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ਼ ਉੱਤੇ ਵੱਖਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਜਦੋਂ ਕਿ ਆਮ ਦੇਹਾਂ ਮੈਡੀਕਲ ਦੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕਰ ਰਹੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੈਕਟੀਕਲ ਕਰਨ ਲਈ ਦਿੱਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬੀ ਦੇ ਨਾਮਵਰ ਸਾਹਿਤਕਾਰ ਸੰਤੋਖ ਸਿੰਘ ਧੀਰ ਦੀ ਦੇਹ ਵੀ ਦਾਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਸੀ ਅਤੇ ਡਾਕਟਰਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਦਿਮਾਗ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਘੱਟ ਪੜ੍ਹਿਆ ਲਿਖਿਆ ਵਿਅਕਤੀ ਇੰਨਾ ਵਧੀਆ ਸਾਹਿਤ ਕਿਵੇਂ ਰਚ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਐਥਲੀਟ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਦੀ ਵੀ ਜਾਂਚ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਕਈ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਸਰੀਰ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਗ ਕਈ ਭਰਮ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਕਰਕੇ ਦਾਨ ਕਰਨ ਤੋਂ ਝਿਜਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੀਜੀਆਈ ਦੇ ਅਨਾਟਮੀ ਵਿਭਾਗ ਦੀ ਡਾਇਰੈਕਟਰ ਡਾਕਟਰ ਰੋਜ਼ੀ ਦਾ ਕਹਿਣਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਭਰਮ ਭੁਲੇਖਿਆਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਲੋੜਵੰਦਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਲਈ ਅੱਗੇ ਆਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਸਰਕਾਰਾਂ, ਸਿਹਤ ਵਿਭਾਗ ਅਤੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਦੀ ਵੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਨਿਰਸਵਾਰਥ ਦਾਨੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਦਾਨ ਕੀਤੇ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਲੋੜਵੰਦ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਤਕ ਪੁੱਜਦੇ ਕਰਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਿਊਣ ਦੀ ਆਸ ਮੁਕਾ ਚੁੱਕੇ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਨਵਾਂ ਜੀਵਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਤੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਉੱਠ ਜਾਵੇਗਾ।
* * * * *
ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (