“ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਢਾਹ ਕੇ ਮਸਜਿਦ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਰਾਮ-ਭਗਤ ...”
(24 ਜੂਨ 2026)

ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਭਾਜਪਾ ਅਤੇ ਆਰ.ਐੱਸ.ਐੱਸ. (ਭਗਵਾ ਗੱਠਜੋੜ) ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਪ੍ਰਚਾਰ ਬੜੇ ਜ਼ੋਰ-ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਸਲਿਮ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਨੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਉੱਤੇ ਅਥਾਹ ਜ਼ੁਲਮ ਕੀਤੇ ਸਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੰਦਰ ਤੋੜੇ ਸਨ। ਇਸ ਇਤਿਹਾਸਕ ਦਾਅਵੇ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਵੱਲ ਵਧਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਪ੍ਰਚਾਰ ਪਿੱਛੇ ਸਿਆਸੀ ਗੱਠਜੋੜ ਦੇ ਕੀ ਹਿਤ ਛੁਪੇ ਹੋਏ ਹਨ।

ਇਸ ਪ੍ਰਚਾਰ ਦੇ ਮੁੱਖ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੋ ਸਿਆਸੀ ਲਾਭ ਹਨ।

ਨਾਕਾਮੀਆਂ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣਾ: ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ, ਬੇਲਗਾਮ ਮਹਿੰਗਾਈ, ਮਹਿੰਗੀਆਂ ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸਿਹਤ ਸਹੂਲਤਾਂ, ਰੋਜ਼ਮਰ੍ਹਾ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਮਾਨ ਛੂਹ ਰਹੀਆਂ ਕੀਮਤਾਂ, ਡਿਗਦਾ ਰੁਪਇਆ ਅਤੇ ਵਿਗੜ ਰਹੀ ਕਾਨੂੰਨ ਵਿਵਸਥਾ ਵਰਗੇ ਅਹਿਮ ਮੁੱਦਿਆਂ ’ਤੇ ਕੋਈ ਠੋਸ ਵਿਕਾਸ ਕਾਰਜ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾਂ ਹਿੰਦੂ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਡਰ ਅਤੇ ਗੁੱਸਾ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ। ਇਸ ਭਰਮ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਹਿੰਦੂ ਵੋਟਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਜੋੜ ਕੇ ਸੱਤਾ ਦੀ ਉਮਰ ਲੰਬੀ ਕੀਤੀ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ।

ਵਿਰੋਧੀਆਂ ਦਾ ਧਰੁਵੀਕਰਨ: ਵਿਰੋਧੀ ਪਾਰਟੀਆਂ ਨੂੰ ‘ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਹਿਤੈਸ਼ੀ’ ਗਰਦਾਨ ਕੇ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਹਿੰਦੂ ਵੋਟਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਨਾ, ਜਿਸਦਾ ਸਿੱਧਾ ਫਾਇਦਾ ਚੋਣਾਂ ਵੇਲੇ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਸਿਆਸਤ ਦੀ ਫਿਤਰਤ ਹੈ ਕਿ ਜਿਸ ਨੂੰ ਕੱਲ੍ਹ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦਾ ਪੱਖਪਾਤੀ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਸਿਆਸੀ ਲਾਭ ਲਈ ਉਸੇ ਨਾਲ ਗੱਠਜੋੜ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਸਮਾਜਿਕ ਅੱਤਿਆਚਾਰ: ਮੁਗਲ ਜਾਂ ਜਾਤੀ ਵਿਵਸਥਾ? ਇਤਿਹਾਸ ਅਤੇ ਵਰਤਮਾਨ ਦੇ ਝਰੋਖੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਕੁਝ ਕੌੜੇ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਰੂਬਰੂ ਹੋਣਾ ਪਵੇਗਾ। ਕੀ ਭਾਰਤ ਦੀ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦ੍ਰੋਪਦੀ ਮੁਰਮੂ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਦਾ ਅਪਮਾਨ ਕਿਸੇ ਮੁਗਲ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਕੀ ਮਨੂਸਮ੍ਰਿਤੀ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਲਿਖੀ ਸੀ? ਜਿਸਦੇ ਸਹਾਰੇ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ’ਤੇ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਸਾਲ ਜ਼ੁਲਮ ਢਾਹੇ ਗਏ? ਕੀ ਹਿੰਦੁਸਤਾਨ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਵਰਣਾਂ ਅਤੇ ਜਾਤ-ਪਾਤ ਦੀ ਵੰਡ ਮੁਗਲ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਸਨ? ਕੀ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਜਾਤੀ (ਬ੍ਰਾਹਮਣ) ਨੂੰ ਸਰਵਉੱਚ ਬਣਾ ਕੇ, ਬਾਕੀ ਜਾਤੀਆਂ ਨੂੰ ਨੀਵਾਂ ਦਿਖਾਉਣ ਅਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਨਾਂ ’ਤੇ ਲੁੱਟਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ? ਕੀ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਮੰਦਰ ਜਾਣ ’ਤੇ ਕੁੱਟਣਾ-ਮਾਰਨਾ ਅਤੇ ਜੁਰਮਾਨੇ ਲਾਉਣਾ ਮੁਗਲਾਂ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ? ਕੀ ਸਵਰਨ ਜਾਤੀ ਦੇ ਖੂਹਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਪੀਣ ਤੋਂ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਵਰਜਿਆ ਸੀ? ਕੀ ਆਦਿਵਾਸੀ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਪਿਸ਼ਾਬ ਕਰਨ ਦੀਆਂ ਘਿਨਾਉਣੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਕੀਤੀਆਂ ਸਨ?

ਕੀ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਪਛੜੇ ਵਰਗਾਂ ’ਤੇ ਪੜ੍ਹਾਈ-ਲਿਖਾਈ ਦੀ ਪਾਬੰਦੀ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਲਾਈ ਸੀ? ਕੀ ਸ਼ੂਦਰਾਂ ਦੇ ਗਲੇ ਵਿੱਚ ਹਾਂਡੀ (ਹਾਂਡੀ = ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਭਾਂਡਾ) ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਝਾੜੂ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਚੱਲਣ ਲਈ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਕੀ ਦਲਿਤ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਛਾਤੀ ਢਕਣ ਬਦਲੇ ‘ਬ੍ਰੈਸਟ ਟੈਕਸ’ (Mulakkaram) ਦੇਣ ਲਈ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਮਜਬੂਰ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਕੀ ਅੱਜ ਭਾਰਤੀ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਹਟਾ ਕੇ ਮਨੂਸਮ੍ਰਿਤੀ ਲਾਗੂ ਕਰਨ ਲਈ ਮੁਗਲ ਜ਼ੋਰ ਲਾ ਰਹੇ ਹਨ ਜਾਂ ਸੰਵਿਧਾਨ ਨੂੰ ਸਾੜਨ ਦਾ ਅਪਰਾਧ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ? ਕੀ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਏਕਲਵਯ ਦਾ ਅੰਗੂਠਾ ਕੱਟਣਾ ਅਤੇ ਸ਼ੰਬੂਕ ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਹੱਤਿਆ ਕਰਨਾ ਮੁਗਲਾਂ ਦਾ ਕਾਰਾ ਸੀ? ਕੀ ਡਾ. ਭੀਮ ਰਾਓ ਅੰਬੇਡਕਰ ਨੂੰ ਸੰਵਿਧਾਨ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣ ਅਤੇ ਬੜੌਦਾ ਵਿਖੇ ‘ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ’ ਕਹਿ ਕੇ ਫਾਈਲਾਂ ਝਾੜੂ ਨਾਲ ਫੜਾਉਣ ਦਾ ਅਪਮਾਨਜਨਕ ਵਤੀਰਾ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਕੀਤਾ ਸੀ?

ਕੀ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣ ਦੇ ਗੁਨਾਹ ਬਦਲੇ ਮਾਤਾ ਸਵਿੱਤਰੀਬਾਈ ਫੂਲੇ ’ਤੇ ਚਿੱਕੜ ਅਤੇ ਗੋਹਾ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਸੁੱਟਿਆ ਸੀ? ਕੀ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਪੇਪਰ ਲੀਕ ਕਰਕੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨਾਲ ਖਿਲਵਾੜ ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਨ ਵਿੱਚ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ ਜਾਂ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੀ ਅਖੌਤੀ ਰੱਖਿਅਕ ਸਰਕਾਰ ਵੇਲੇ?

ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮੋਦੀ ਰਾਜ ਸਮੇਂ ਬਣੇ ਜਿਹੜੇ ਪੁਲ ਡਿਗੇ ਕੀ ਮੁਸਲਮਾਨ ਠੇਕੇਦਾਰਾਂ ਨੇ ਬਣਾਏ ਜਾਂ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਨੇ ਡੇਗੇ? ਕੀ ਸੜਕਾਂ ’ਤੇ ਗਉਆਂ ਨੂੰ ਬੇਸਹਾਰਾ ਛੱਡ ਕੇ ਪਲਾਸਟਿਕ ਅਤੇ ਗੰਦਗੀ ਖਾਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਮੁਸਲਮਾਨ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ? ਅਤੇ ਕੀ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਬੁੱਚੜਖਾਨਿਆਂ, ਮੀਟ ਨਿਰਯਾਤਕਾਂ ਦੇ ਮਾਲਕ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਨ?

ਹਕੀਕਤ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਅੱਤਿਆਚਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕੁਰੀਤੀਆਂ ਕਾਰਨ ਹੀ ਸਦੀਆਂ ਤੋਂ ਤੰਗ ਆ ਕੇ ਨੀਵੀਂ ਜਾਤ ਦੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਨੇ ਇਸਾਈ, ਬੁੱਧ ਜਾਂ ਹੋਰ ਧਰਮਾਂ ਵੱਲ ਰੁਖ ਕੀਤਾ।

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਉੱਤੇ ‘ਸਵਾ ਮਣ ਜਨੇਊ’ ਦਾ ਗਣਿਤ: ਅੱਜ-ਕੱਲ੍ਹ ਇੱਕ ਹੋਰ ਵੱਡਾ ਭੁਲੇਖਾ ਪਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਰੋਜ਼ ਸਵੇਰੇ ਹਿੰਦੂਆਂ ਦੇ ਸਵਾ ਮਣ ਜਨੇਊ ਉਤਾਰ ਕੇ ਹੀ ਰੋਟੀ ਖਾਂਦਾ ਸੀ। ਆਉ, ਜ਼ਰਾ ਇਸਦਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਅਤੇ ਗਣਿਤਕ ਹਿਸਾਬ ਲਗਾਈਏ:

ਇੱਕ ਜਨੇਊ ਦਾ ਵਜ਼ਨ ਲਗਭਗ 5 ਗ੍ਰਾਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

‘ਸਵਾ ਮਣ’ ਵਿੱਚ 50 ਸੇਰ ਯਾਨੀ ਲਗਭਗ **46.65 ਕਿਲੋਗ੍ਰਾਮ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਇਸ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ ਸਵਾ ਮਣ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ **9, 330 ਜਨੇਊ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ ਬਣਦੇ ਹਨ।

ਇੱਕ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗਿਣਤੀ 34,05,450 (ਲਗਭਗ 34 ਲੱਖ) ਬਣਦੀ ਹੈ।

ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ 49 ਸਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ। ਜੇਕਰ ਉਸਦੇ ਯੁੱਧਾਂ ਦੇ ਦਿਨ ਕੱਢ ਕੇ ਕੇਵਲ 45 ਸਾਲ ਵੀ ਮਹਿਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦੇ ਲਾ ਲਈਏ ਤਾਂ ਲਾਹੇ ਗਏ ਜਨੇਊਆਂ ਦੀ ਕੁੱਲ ਗਿਣਤੀ 15,32,45,250 (ਲਗਭਗ 15 ਕਰੋੜ) ਬਣਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਦੀ ਕੁੱਲ ਅਬਾਦੀ (ਹਿੰਦੂ-ਮੁਸਲਿਮ ਮਿਲਾ ਕੇ) ਵੀ ਐਨੀ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਸੱਚ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਪੂਰੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੀ ਹਿੰਦੂ ਨਾ ਬਚਦਾ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਮਨਘੜਤ ਪ੍ਰਚਾਰ ਹੈ।

ਕੀ ਮੁਗਲਾਂ ਨੇ ਮੰਦਰ ਤੋੜੇ ਜਾਂ ਬਣਾਏ? ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਅਹਿਮਦ ਸ਼ਾਹ ਅਬਦਾਲੀ ਜਾਂ ਮਹਿਮੂਦ ਗਜ਼ਨਵੀ ਵਰਗੇ ਹਮਲਾਵਰਾਂ ਨੇ ਮੰਦਰ ਤੋੜੇ ਅਤੇ ਲੁੱਟੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇੱਥੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਨਹੀਂ, ਸਿਰਫ ਦੌਲਤ ਲੁੱਟਣ ਆਏ ਸਨ। ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਥਾਈ ਰਾਜ ਕਰਨਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਗਿਣਤੀ ਜਨਤਾ ਦੇ ਧਾਰਮਿਕ ਸਥਾਨਾਂ ਦੀ ਤੋੜ-ਭੰਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਸ ਨਾਲ ਜਨਤਾ ਬਾਗੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰਾਜ ਸੱਤਾ ਖਤਰੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਰੇਜ਼ਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਾਰਤੂਸਾਂ ’ਤੇ ਗਾਂ ਅਤੇ ਸੂਰ ਦੀ ਚਰਬੀ ਲਾਉਣ ਦੀ ਇੱਕ ਖਬਰ ਨੇ 1857 ਦੀ ਵੱਡੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਅੱਜ ਦੀ ਮੋਦੀ ਸਰਕਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮਸਜਿਦਾਂ ਢਾਹੁਣ ਜਾਂ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਬਰਾਂ ਦੀ ਬੇਹੁਰਮਤੀ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮੁਸਲਿਮ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਰਪੱਖ ਸਮਾਜ ਨਰਾਜ਼ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਾਜਪਾ ਦੇ ਰਾਜ ਦੀ ਉਮਰ ਘਟਾਉਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣੇਗਾ।

ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਅਤੇ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਜੀ ਦਾ ਮੌਨ: ਇਹ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਬਾਬਰ ਨੇ ਰਾਮ ਮੰਦਰ ਤੋੜ ਕੇ ਬਾਬਰੀ ਮਸਜਿਦ ਬਣਵਾਈ। ਪਰ ਬਾਬਰ ਦੇ ਪੋਤੇ, ਅਕਬਰ ਦੇ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੋਸਵਾਮੀ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ‘ਰਾਮਚਰਿਤਮਾਨਸ’ (ਰਾਮਾਇਣ) ਲਿਖੀ। ਜੇਕਰ ਰਾਮ ਜਨਮ ਭੂਮੀ ਦਾ ਮੰਦਰ ਢਾਹ ਕੇ ਮਸਜਿਦ ਬਣੀ ਹੁੰਦੀ ਤਾਂ ਰਾਮ-ਭਗਤ ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਜੀ ਆਪਣੀ ਰਚਨਾ ਵਿੱਚ ਇਸ ਦਰਦਨਾਕ ਘਟਨਾ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਜ਼ਰੂਰ ਕਰਦੇ। ਪਰ ਪੂਰੀ ਰਾਮਾਇਣ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੋਈ ਉਲੇਖ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਉਲਟਾ, ਤੁਲਸੀਦਾਸ ਜੀ ਨੇ ਇੱਕ ਥਾਂ ਲਿਖਿਆ ਹੈ: ਮਾਂਗ ਕੇ ਖਾਈਬੋ, ਮਸਜਿਦ ਮੇਂ ਰਹੀਬੋ (ਮੰਗ ਕੇ ਖਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਮਸਜਿਦ ਵਿੱਚ ਸੌਂ ਰਹਾਂਗਾ)।

ਮੁਗਲ ਸ਼ਾਸਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ:

ਮੰਦਰ ਢਾਹੁਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਕਈ ਮੁਗਲ ਬਾਦਸ਼ਾਹਾਂ ਨੇ ਮੰਦਰ ਬਣਵਾਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਜ਼ਮੀਨਾਂ ਲਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਦਾਨ ਦਿੱਤੇ:

ਬਾਦਸ਼ਾਹ ਅਕਬਰ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਗਵਰਨਰ ਸ਼ਾਹਬਾਜ਼ ਖਾਨ ਨੇ 1574 ਵਿੱਚ ਮੱਧ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ‘ਨੀਲਕੰਠ ਮੰਦਿਰ’ ਬਣਵਾਇਆ। ਅਕਬਰ ਦੀ ਦੇਖ-ਰੇਖ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰਾਜਾ ਮਾਨ ਸਿੰਘ ਨੇ 1590 ਵਿੱਚ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਵਿੱਚ ‘ਗੋਬਿੰਦ ਦੇਵ ਮੰਦਿਰ’ ਦਾ ਨਿਰਮਾਣ ਕਰਵਾਇਆ। ਜਹਾਂਗੀਰ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਿਆਂ ਵ੍ਰਿੰਦਾਵਨ ਦੇ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ 121 ਬਿੱਘੇ ਜ਼ਮੀਨ ਅਤੇ ਭਾਰੀ ਵਿੱਤੀ ਮਦਦ ਦਿੱਤੀ। ਔਰੰਗਜ਼ੇਬ ਨੇ ਉਜੈਨ ਦੇ ‘ਮਹਾਕਾਲੇਸ਼ਵਰ ਮੰਦਿਰ’, ਅਸਾਮ ਦੇ ‘ਕਾਮਾਖਿਆ ਦੇਵੀ ਮੰਦਿਰ’, ਚਿੱਤਰਕੂਟ ਦੇ ‘ਬਾਲਾਜੀ ਮੰਦਿਰ’ ਅਤੇ ਗਿਰਨਾਰ ਅਤੇ ਪਾਲੀਟਾਣਾ ਦੇ ਜੈਨ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਨਾ ਜਾਗੀਰਾਂ ਅਤੇ ਫੰਡ ਜਾਰੀ ਕੀਤੇ। ਮੈਸੂਰ ਦੇ ਸ਼ਾਸਕ ਟੀਪੂ ਸੁਲਤਾਨ ਨੇ ‘ਸ਼੍ਰੀ ਰੰਗਾਨਾਥਸਵਾਮੀ ਮੰਦਿਰ’ ਸਮੇਤ ਲਗਭਗ 156 ਹਿੰਦੂ ਮੰਦਰਾਂ ਨੂੰ ਸਲਾਨਾ ਗ੍ਰਾਂਟਾਂ ਅਤੇ ਸੋਨੇ-ਚਾਂਦੀ ਦੇ ਬਰਤਨ ਭੇਟ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸ਼੍ਰਿੰਗੇਰੀ ਮੱਠ (ਮੰਦਰ) ਦੀ ਮੁਰੰਮਤ ਲਈ ਵੀ ਵੱਡੀ ਵਿੱਤੀ ਮਦਦ ਭੇਜੀ ਸੀ।

ਸਾਂਝੀਵਾਲਤਾ ਅਤੇ ਮੁਸਲਿਮ ਸਮਾਜ ਦਾ ਯੋਗਦਾਨ: ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਇਹ ਪ੍ਰਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੁਸਲਮਾਨ ਹਿੰਦੂ ਦੇਵੀ-ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਨਿਰਾਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਹਕੀਕਤਾਂ ਵੀ ਜਾਣ ਲੈਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ। ਅੱਜ ਵੀ ਮੁਸਲਮਾਨਾਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ-ਪੰਜ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਉਹ ਫੁੱਲ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਹਿੰਦੂ ਭਰਾ ਭਗਵਾਨ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਮੂਰਤੀਆਂ ’ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਮਲੱਲਾ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨਾਂ ਲਈ ਸੰਨਿਆਸੀ ਜਿਹੜੀਆਂ ਲੱਕੜ ਦੀਆਂ ਖੜਾਵਾਂ ਪਹਿਨਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਕੰਮ ਵੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਸਲਿਮ ਕਾਰੀਗਰ ਹੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।

ਅਯੁੱਧਿਆ ਦੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ‘ਸੁੰਦਰ ਭਵਨ ਮੰਦਿਰ’ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧਕ 1949 ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਲਗਭਗ ਚਾਰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤਕ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਮੰਦਰ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੇ, ਤਾਂ ਮੀਆਂ ਮੀਰ ਖੁਦ ਬੜੀ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਲੈਅ ਨਾਲ ਖੜਤਾਲਾਂ ਵਜਾ ਕੇ ਭਜਨ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ।

ਇਤਿਹਾਸਕਾਰਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੈਯਦ ਇਬਰਾਹੀਮ ਖਾਂ ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੇ ਭਗਤੀ ਰਸ ਵਿੱਚ ਐਨੇ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ ਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਰਸਖਾਨ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬ੍ਰਜ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਭਗਤੀ ਦੇ ਅਨੇਕਾਂ ਸੁੰਦਰ ਦੋਹੇ ਅਤੇ ਸਵੱਈਏ ਲਿਖੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਦੋਹਾ ਹੈ:

ਹਰਿ ਕੇ ਸਬ ਆਧੀਨ ਹੈ, ਹਰੀ ਪ੍ਰੇਮ ਆਧੀਨ।
ਯਾਹੀ ਤੇ ਹਰਿ ਆਪੁ ਹੀ, ਯਾਹਿ ਬੜੱਪਨ ਦੀਨ।

(ਭਾਵ: ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਪਰ ਪ੍ਰਮਾਤਮਾ ਖੁਦ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ (ਭਗਤੀ) ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਰੁਤਬਾ ਬਖਸ਼ਿਆ ਹੈ)

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)