“ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਰਾਨ ਨੇ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਸੈਨਿਕ ਰਣਨੀਤੀ ...”
(16 ਅਗਸਤ 2026)

ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਦੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਰਿਸ਼ਤੇ ਨੂੰ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਇਰਾਨ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਟਕਰਾਅ ਨੂੰ ਸਮਝਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਅਰਬ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਜੰਗਾਂ, ਕਬਜ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਟਕਰਾਵਾਂ ਦਾ ਲੰਮਾ ਇਤਿਹਾਸ ਰਿਹਾ ਹੈ। 1967 ਦੀ ਛੇਆਂ ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੇ ਗੋਲਾਨ ਹਾਈਟਸ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਕੰਢੇ ਸਮੇਤ ਕਈ ਇਲਾਕਿਆਂ ’ਤੇ ਕਬਜ਼ਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਗਾਜ਼ਾ, ਲਿਬਨਾਨ, ਸੀਰੀਆ ਅਤੇ ਹੋਰ ਖੇਤਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਜੰਗਾਂ ਨੇ ਵੀ ਪੂਰੇ ਖੇਤਰ ਨੂੰ ਦਹਾਕਿਆਂ ਤੋਂ ਅਸਥਿਰ ਰੱਖਿਆ ਹੈ।

ਇਰਾਨ ਨਾਲ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦਾ ਟਕਰਾਅ ਵੀ ਕੋਈ ਨਵੀਂ ਘਟਨਾ ਨਹੀਂ। ਦੋਵਾਂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਅਸਿੱਧੀ ਟੱਕਰ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਜੂਨ 2025 ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੇ ਇਰਾਨ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਅਤੇ ਫੌਜੀ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਕੀਤੇ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਵੀ ਸਿੱਧੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਸ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ। 24 ਜੂਨ ਨੂੰ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਡੌਨਲਡ ਟਰੰਪ ਨੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਵਿਚਕਾਰ 12 ਦਿਨਾਂ ਦੀ ਜੰਗ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਜੰਗਬੰਦੀ ਦਾ ਐਲਾਨ ਕੀਤਾ। ਪਰ ਇਹ ਜੰਗਬੰਦੀ ਸਥਾਈ ਹੱਲ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। 28 ਫਰਵਰੀ 2026 ਨੂੰ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨੇ ਮੁੜ ਇਰਾਨ ’ਤੇ ਹਮਲੇ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੇ। ਰੌਇਟਰਜ਼ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟ ਅਨੁਸਾਰ ਅਮਰੀਕੀ ਕਾਰਵਾਈ ਦਾ ਨਾਮ “ਅਪਰੇਸ਼ਨ ਐਪਿਕ ਫਿਯੁਰੀ” (Operation Epic Fury) ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਅਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਰਾਨ ਦੇ ਫੌਜੀ ਢਾਂਚੇ, ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਆਗੂਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ।

ਸੋਵੀਅਤ ਯੂਨੀਅਨ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਮਹਾਸ਼ਕਤੀ ਬਣ ਗਿਆ ਸੀ। ਪਰ ਇਹ ਇਕਧਰੁਵੀ ਵਿਵਸਥਾ ਸਥਾਈ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਪਿਛਲੇ ਦੋ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੀਨ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸੈਨਿਕ ਉਭਾਰ ਅਤੇ ਰੂਸ ਦੀ ਸੈਨਿਕ ਤੇ ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਨੇ ਵਿਸ਼ਵ ਸ਼ਕਤੀ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਹੈ।

ਅਜਿਹੇ ਮਾਹੌਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਵੀ ਮਹਾਸ਼ਕਤੀ ਲਈ ਸਿਰਫ ਆਪਣੀ ਸੈਨਿਕ ਤਾਕਤ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਦੂਜੇ ਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਝੁਕਾਉਣਾ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਅਮਰੀਕਾ ਕੋਲ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਹਵਾਈ ਤਾਕਤ, ਬੰਕਰ-ਬਸਟਰ ਬੰਬ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਿਕ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਪਰ ਇਰਾਨ ਕੋਲ ਵੀ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀਆਂ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ, ਡਰੋਨ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਸਹਿਯੋਗੀ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਗਰੁੱਪਾਂ ਦਾ ਭੰਡਾਰ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਇਸ ਜੰਗ ਦਾ ਖਤਰਾ ਕੇਵਲ ਇਰਾਨ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਖਾੜੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਅਮਰੀਕੀ ਸੈਨਿਕ ਅੱਡੇ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਊਰਜਾ ਮਾਰਗ ਵੀ ਇਸ ਟਕਰਾਅ ਦੀ ਲਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਇਰਾਨ ਦੀ ਜੰਗੀ ਤਿਆਰੀ ਦਾ ਇਤਿਹਾਸ:

1979 ਦੀ ਇਸਲਾਮੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਰਾਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਹ ਮੁਹੰਮਦ ਰਜ਼ਾ ਪਹਿਲਵੀ ਦੀ ਹਕੂਮਤ ਸੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ ਇਰਾਨ ਦੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਪੱਛਮੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਨੇੜਲੇ ਸੰਬੰਧ ਸਨ। ਕ੍ਰਾਂਤੀ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਸੰਬੰਧ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬਦਲ ਗਏ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਵਿਚਕਾਰ ਦੁਸ਼ਮਣੀ ਦਾ ਇੱਕ ਲੰਮਾ ਦੌਰ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਗਿਆ।

1979 ਦੀ ਕ੍ਰਾਂਤੀ, ਅਮਰੀਕੀ ਦੂਤਾਵਾਸ ਬੰਧਕ ਸੰਕਟ, ਇਰਾਨ-ਇਰਾਕ ਜੰਗ ਅਤੇ ਬਾਅਦ ਦੀਆਂ ਪਾਬੰਦੀਆਂ ਨੇ ਇਰਾਨੀ ਰਾਜ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਸੈਨਿਕ ਸਮਰੱਥਾ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ। ਇਸੇ ਕਾਰਨ ਇਰਾਨ ਨੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਹਵਾਈ ਤਾਕਤ ਦੀ ਬਜਾਏ ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ, ਡਰੋਨਾਂ, ਭੂਗਰਭੀ ਸੈਨਿਕ ਢਾਂਚਿਆਂ ਅਤੇ ਅਸਮਮਿਤ (ਬੇਮੇਲ) ਜੰਗੀ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ’ਤੇ ਵਧੇਰੇ ਧਿਆਨ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਮਕਸਦ ਇਹ ਰਿਹਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਇਰਾਨ ’ਤੇ ਵੱਡੀ ਸੈਨਿਕ ਤਾਕਤ ਹਮਲਾ ਕਰੇ ਤਾਂ ਉਹ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਸੈਨਿਕ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਟਿਕਾਣਿਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾ ਸਕੇ। ਇਸੇ ਲਈ ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਉਸਦੀ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਫੌਜ ਦੇ ਅਧਾਰ ’ਤੇ ਸਮਝਣਾ ਗਲਤ ਹੋਵੇਗਾ।

ਜਿੱਥੋਂ ਤਕ ਅਮਰੀਕਾ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦਾ ਸਾਥ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਛੱਡ ਸਕਦਾ? ਦਾ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਵਾਲ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਜਵਾਬ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਅਮਰੀਕਾ ਵੱਲੋਂ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨੂੰ ਸਮਰਥਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ, ਰਣਨੀਤਿਕ, ਸੈਨਿਕ ਅਤੇ ਇਤਿਹਾਸਕ ਕਾਰਨ ਹਨ।

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਰਣਨੀਤਿਕ ਸਾਥੀ ਹੈ। ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਕੋਲ ਉੱਚ ਪੱਧਰੀ ਸੈਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀ, ਖੁਫੀਆ ਸਮਰੱਥਾ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸੈਨਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਲਈ ਇਹ ਸਾਂਝ ਇਰਾਨ, ਸੀਰੀਆ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਿਰੋਧੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨ ਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਕਾਰਨ ਅਮਰੀਕੀ ਘਰੇਲੂ ਰਾਜਨੀਤੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਰਾਈਲ-ਪੱਖੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਲਾਬੀ, ਧਾਰਮਿਕ ਸਮੂਹ, ਚੋਣੀ ਦਾਨਦਾਤਾ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਹਨ। ਡੈਮੋਕ੍ਰੈਟ ਅਤੇ ਰਿਪਬਲਿਕਨ, ਦੋਵਾਂ ਪਾਰਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਲਈ ਯਹੂਦੀ ਅਮਰੀਕੀਆਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਯਹੂਦੀ ਭਾਈਚਾਰੇ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਅਮਰੀਕਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਯਹੂਦੀ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਵਿਚਾਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਕਈ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀਆਂ ਨੀਤੀਆਂ ਦੇ ਆਲੋਚਕ ਵੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ “ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਯਹੂਦੀਆਂ ਦੇ ਸਿਰ ’ਤੇ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ” ਤੱਥਾਤਮਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਹੀ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਅਸਲ ਤਸਵੀਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਕਈ ਤਾਕਤਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਨਾਲ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਸੈਨਿਕ ਉਦਯੋਗ, ਊਰਜਾ, ਚੋਣੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਕਾਂਗਰਸ, ਰਣਨੀਤਿਕ ਗੱਠਜੋੜ, ਲਾਬੀਇੰਗ ਅਤੇ ਰਾਸ਼ਟਰਪਤੀ ਦੀ ਆਪਣੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ।

ਗੱਲ ਜੇਕਰ ਟਰੰਪ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੇ ਸਬੰਧਾਂ ਦੀ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਡੌਨਲਡ ਟਰੰਪ ਦੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨਾਲ ਨੇੜਲੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੰਬੰਧ ਜਨਤਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਸਦੀ ਧੀ ਇਵਾਂਕਾ ਟਰੰਪ ਨੇ ਯਹੂਦੀ ਧਰਮ ਅਪਣਾਇਆ ਅਤੇ ਜੇਰੇਡ ਕੁਸ਼ਨਰ ਨਾਲ ਵਿਆਹ ਕੀਤਾ। ਕੁਸ਼ਨਰ ਟਰੰਪ ਦੇ ਨੇੜਲੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਚੁੱਕਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਸਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੇ ਯਹੂਦੀ ਹੋਣ ਨੂੰ ਉਸਦੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾ ਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਮੰਨਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਸਟੀਵ ਵਿਟਕੌਫ, ਡੇਵਿਡ ਫ੍ਰੀਡਮੈਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੀਆਂ ਨਿੱਜੀ ਧਾਰਮਿਕ ਪਛਾਣਾਂ ਨਾਲੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਲ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਭੂਮਿਕਾਵਾਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀਗਤ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦਾ ਵਿਸ਼ਲੇਸ਼ਣ ਵਧੇਰੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

ਹੁਣ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਦੌਲਤ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਹੈ?

ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਅਕਸਰ ਲੈਰੀ ਐਲਿਸਨ, ਮਾਰਕ ਜ਼ਕਰਬਰਗ, ਲੈਰੀ ਪੇਜ, ਸਰਗੇਈ ਬ੍ਰਿਨ, ਸਟੀਵ ਬਾਲਮਰ ਅਤੇ ਮਾਈਕਲ ਬਲੂਮਬਰਗ ਵਰਗੇ ਅਰਬਪਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਗਿਣਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਯਹੂਦੀ ਪਿਛੋਕੜ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਨੀਤੀ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਰਕ ਨਾ ਤਾਂ ਆਰਥਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਸਹੀ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ। ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਧਾਰਮਿਕ ਜਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਪਛਾਣ ਆਪਣੇ ਆਪ ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀ ਕਿ ਉਹ ਕਿਸੇ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਵਿਦੇਸ਼ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਅਤੇ ਜਟਿਲ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਲੱਖਾਂ ਕਾਰੋਬਾਰ, ਨਿਵੇਸ਼ਕ, ਬੈਂਕ, ਪੈਨਸ਼ਨ ਫੰਡ, ਸਰਕਾਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਅਤੇ ਆਮ ਨਾਗਰਿਕ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਇਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਦੱਸਣਾ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਸਰਲ ਕਰ ਦੇਣਾ ਹੈ।

ਇਰਾਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਵਿਚਕਾਰ ਟਕਰਾਅ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਹੌਰਮੁਜ਼ ਦੀ ਖਾੜੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਤੇਲ ਵਪਾਰ ਦਾ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਇਸ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤੇ ਰਾਹੀਂ ਲੰਘਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਜੇਕਰ ਇਹ ਰਸਤਾ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਬੰਦ ਜਾਂ ਬੁਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਅਸਰ ਕੇਵਲ ਇਰਾਨ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਉੱਤੇ ਹੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੂਰੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ’ਤੇ ਪੈ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਇਰਾਨ ਲਈ ਹੌਰਮੁਜ਼ ਇੱਕ ਭੂਗੋਲਿਕ ਅਤੇ ਰਣਨੀਤਿਕ ਹਥਿਆਰ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਕਹਿਣਾ ਕਿ ਇਰਾਨ ਇਸ ਸਮੁੰਦਰੀ ਰਸਤੇ ਤੋਂ ਨਿਯਮਿਤ ਤੌਰ ’ਤੇ ਹਰ ਜਹਾਜ਼ ਤੋਂ “ਟੋਲ ਟੈਕਸ” ਵਸੂਲਦਾ ਹੈ, ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਦਾਅਵਾ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਰੋਸੇਯੋਗ ਸਬੂਤ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਤੱਥ ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਅੱਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੌਰਮੁਜ਼ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਤਣਾਅ ਬਹੁਤ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ਹਾਲੀਆ ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਰਾਨ ਨੇ ਹੌਰਮੁਜ਼ ਨੂੰ ਮੁੜ ਖੋਲ੍ਹਣ ਨੂੰ ਅਮਰੀਕੀ ਰਿਆਇਤਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਿਆ ਹੈ। ਇਸ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੇ ਤੇਲ ਵਪਾਰ ਦਾ ਲਗਭਗ ਪੰਜਵਾਂ ਹਿੱਸਾ ਲੰਘਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਇਸਦਾ ਸਵਾਲ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਲਈ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

ਇਰਾਨ, ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿਚਕਾਰ ਸਥਾਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਾ ਰਾਹ ਅਜੇ ਵੀ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨਾਂ ਪੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸੰਬੰਧੀ ਧਾਰਨਾਵਾਂ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਉਲਟ ਹਨ। ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਇਰਾਨ ਦੇ ਪਰਮਾਣੂ ਅਤੇ ਮਿਜ਼ਾਈਲ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਵੱਡਾ ਖਤਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਇਰਾਨ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਅਤੇ ਅਮਰੀਕਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਹਕੂਮਤ ਲਈ ਖਤਰਾ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਪਰਮਾਣੂ ਹਥਿਆਰ ਬਣਾਉਣ ਤੋਂ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਗਰੰਟੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਨੀਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਰੀ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਜਦੋਂ ਵੀ ਗੱਲਬਾਤ ਦਾ ਕੋਈ ਰਾਹ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਨਵਾਂ ਵਿਵਾਦ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਅੱਜ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਇਹ ਵੀ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਅਤੇ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵਿਚਕਾਰ ਪੂਰੀ ਸਹਿਮਤੀ ਹੋਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਨਹੀਂ। ਮੌਜੂਦਾ ਘਟਨਾਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਵੱਲੋਂ ਅਮਰੀਕੀ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ’ਤੇ ਅਸਹਿਮਤੀ ਦੇ ਉਦਾਹਰਨ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰ ਫੈਸਲੇ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦੇਣਾ ਸੌਖਾ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਪੂਰੇ ਮਾਮਲੇ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਖ ਅਮਰੀਕਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਰੱਖਿਆ ਉਦਯੋਗ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਿੱਥੇ ਜੰਗ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਅਮਰੀਕਾ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਹਥਿਆਰ ਨਿਰਯਾਤਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ ਅਤੇ ਉਸਦਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਸੈਨਿਕ ਉਦਯੋਗ ਰੱਖਿਆ ਬਜਟ ਅਤੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਵਿਕਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਪਰ ਇਸਦਾ ਇਹ ਮਤਲਬ ਨਹੀਂ ਕਿ ਹਰ ਜੰਗ ਸਿਰਫ ਹਥਿਆਰ ਵੇਚਣ ਲਈ ਹੀ ਕਰਵਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੰਗਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਭੂ-ਰਾਜਨੀਤੀ, ਸਰਹੱਦੀ ਵਿਵਾਦ, ਵਿਚਾਰਧਾਰਾ, ਸਰੋਤਾਂ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਤਾਕਤ ਦੇ ਅਨੇਕ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਥਿਆਰ ਉਦਯੋਗ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕਾਰਕਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਾਰਕ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਕੱਲਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ।

ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਅਮਰੀਕਾ ਲਈ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦਾ ਸਾਥ ਛੱਡਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ, ਪਰ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਭਾਈਚਾਰੇ ਦੀ ਕਥਿਤ ਆਰਥਿਕ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ। ਇਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅਮਰੀਕਾ ਦੀ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਨੀਤੀ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਨਾਲ ਦਹਾਕਿਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਰਣਨੀਤਿਕ ਗੱਠਜੋੜ, ਅਮਰੀਕੀ ਘਰੇਲੂ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਰੱਖਿਆ ਸਹਿਯੋਗ, ਖੁਫੀਆ ਸਾਂਝ, ਚੋਣੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਅਤੇ ਇਰਾਨ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਮਰੀਕੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚਿੰਤਾਵਾਂ ਹਨ।

ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਇਰਾਨ ਨੇ ਵੀ ਪਿਛਲੇ ਕਈ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀ ਸੈਨਿਕ ਰਣਨੀਤੀ ਵਿਕਸਿਤ ਕੀਤੀ ਹੈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਹਵਾਈ ਹਮਲਿਆਂ ਨਾਲ ਝੁਕਾਉਣਾ ਅਸਾਨ ਨਹੀਂ। ਮਿਜ਼ਾਈਲਾਂ, ਡਰੋਨ, ਭੂਗਰਭੀ ਸੈਨਿਕ ਢਾਂਚੇ ਅਤੇ ਖੇਤਰੀ ਸਹਿਯੋਗੀ ਤਾਕਤਾਂ ਉਸਦੀ ਰਣਨੀਤੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਹੋਰ ਬੰਬਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸਮਝੌਤੇ ਵਿੱਚ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਇਰਾਨ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਫਲਸਤੀਨੀਆਂ ਦੇ ਅਧਿਕਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਦੇ ਹੋਰ ਦੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਸੱਤਾ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਮਹੱਤਵ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਜੇਕਰ ਅਮਰੀਕਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮੱਧ-ਪੂਰਬ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕੇਵਲ ਇਜ਼ਰਾਈਲ ਦਾ ਸੈਨਿਕ ਸਾਥੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਨਿਰਪੱਖ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਮੱਧਸਥ (ਵਿਚੋਲਾ) ਬਣਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਨੀ ਪਵੇਗੀ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੰਗਬੰਦੀ ਆਉਂਦੀ-ਜਾਂਦੀ ਰਹੇਗੀ, ਪਰ ਸਥਾਈ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੂਰ ਹੀ ਰਹੇਗੀ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)