“ਜਦੋਂ ਮਾਪੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ...”
(11 ਜੁਲਾਈ 12026)

ਮਾਪਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਅਥਾਹ ਪਿਆਰ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਹਰ ਲੋੜ ਦਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਣਾ ਇੱਕ ਕੁਦਰਤੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੈ। ਹਰ ਮਾਂ-ਬਾਪ ਦੀ ਇਹ ਤਮੰਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਜੋ ਤੰਗੀਆਂ-ਤੁਰਸ਼ੀਆਂ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਹੰਢਾਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਪਰਛਾਵਾਂ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਉੱਤੇ ਨਾ ਪਵੇ। ਇਸੇ ਚਾਹਤ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਦੇ ਦੌਰ ਦੇ ਮਾਪੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਨਿੱਘੀ ਕੰਧ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ, ਨਾਕਾਮੀਆਂ ਜਾਂ ਦਰਦ ਦੀ ਕੋਈ ਗੁੰਜਾਇਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਪੱਖ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਹਰ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਦਰਦ ਅਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਤੋਂ ਬਚਾ ਕੇ ਰੱਖਣਾ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਪਿਆਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਬਲਕਿ ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਦਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬੱਚਾ ਜੀਵਨ ਦੇ ਅਸਲੀ ਰੰਗਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਾਰ, ਇਨਕਾਰ ਅਤੇ ਮਿਹਨਤ ਤੋਂ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹੀ ਬੇਅੰਤ ਲਾਡ-ਪਿਆਰ ਕਈ ਵਾਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਰੰਗਮੰਚ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹਾ ਬੱਚਾ ਬਾਹਰਲੀ ਦੁਨੀਆ ਦੀਆਂ ਹਕੀਕਤਾਂ ਤੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅਣਜਾਣ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਮਾਪੇ ਬੱਚੇ ਦੇ ਹਰ ਰਸਤੇ ਦੇ ਕੰਡੇ ਖੁਦ ਚੁਣਨ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਦੀ ਆਪਣੀ ਸੋਚਣ ਅਤੇ ਫੈਸਲੇ ਲੈਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਕੂਲ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਹੋਈ ਮਾਮੂਲੀ ਬਹਿਸ ਹੋਵੇ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਦਾ ਬੋਝ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਖੇਡ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਮਿਲੀ ਹਾਰ, ਜੇਕਰ ਹਰ ਮੋੜ ’ਤੇ ਮਾਪੇ ਖੁਦ ਅੱਗੇ ਆ ਕੇ ਮਸਲੇ ਹੱਲ ਕਰਨਗੇ ਤਾਂ ਬੱਚਾ ਕਦੇ ਵੀ ਖੁਦਮੁਖਤਿਆਰ ਨਹੀਂ ਬਣ ਸਕੇਗਾ। ਅਜਿਹੇ ਬੱਚੇ ਵੱਡੇ ਹੋ ਕੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਵਿਚਰਨ ਲੱਗਿਆਂ ਬੇਹੱਦ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਦੀ ਇੰਨੀ ਕਮੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਆਮ ਝਟਕਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬਰਦਾਸ਼ਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਸਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਕੋਈ ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਮੰਗਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਤਾਂ ਉਹ ਬਹੁਤ ਜਲਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ, ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਸਚਾਈ ਇਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਇਆ ਹੀ ਨਹੀਂ ਗਿਆ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਹਰ ਛੋਟੀ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨੂੰ ਇੱਕ ਪਹਾੜ ਵਰਗੀ ਸਮੱਸਿਆ ਸਮਝਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੇ ਹਨ।

ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਕਦੇ ਵੀ ਇੱਕਸਾਰ ਨਹੀਂ ਚਲਦੀ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਉਤਰਾਅ-ਚੜ੍ਹਾ ਆਉਣੇ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਮਾਪਿਆਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਅਹਿਮ ਫਰਜ਼ ਬੱਚੇ ਲਈ ਰਸਤੇ ਪੱਧਰੇ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਪੱਥਰੀਲੇ ਰਸਤਿਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਦੇ ਕਾਬਲ ਬਣਾਉਣਾ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਹੀ ਹਾਲਾਤ ਨਾਲ ਲੜਨਾ ਸਿਖਾਉਣਾ ਅਤੇ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿਖਾਉਣਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਬੱਚਾ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰੀਖਿਆ ਜਾਂ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਨਾਕਾਮੀ ਨੂੰ ਲੁਕਾਉਣ ਜਾਂ ਦੂਜਿਆਂ ਸਿਰ ਦੋਸ਼ ਮੜ੍ਹਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਸਿਖਾਓ ਕਿ ਹਾਰ ਵੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਕਿਸੇ ਸਮੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਤੁਰੰਤ ਉਸਦਾ ਕੰਮ ਖੁਦ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛੋ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚੋਂ ਕਿਵੇਂ ਨਿਕਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪਹੁੰਚ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਦਾ ਹੱਲ ਲੱਭਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰੇਗੀ।

ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸਬਰ ਅਤੇ ਸੰਤੋਖ ਦਾ ਪਾਠ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ ਵੀ ਬੇਹੱਦ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਹਰ ਇੱਛਾ ਦੇ ਤੁਰੰਤ ਪੂਰੇ ਹੋਣ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਵਿੱਚ ਉਡੀਕ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਸੁਭਾਅ ਨੂੰ ਚਿੜਚਿੜਾ ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਾਪੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਿਸੇ ਗੱਲ ਲਈ ਨਾਂਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਾਜਿਕ ਤਾਲਮੇਲ ਬਣਾਉਣਾ ਸਿੱਖਦਾ ਹੈ। ਘਰ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਮੋਟੇ ਕੰਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੇਣਾ ਅਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਖੁਦ ਭੁਗਤਣ ਦੇਣਾ ਵੀ ਬੱਚੇ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਵਿਕਾਸ ਲਈ ਬੇਹੱਦ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਆਪਣੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦੀ ਸੰਭਾਲ ਕਰਨੀ ਅਤੇ ਛੋਟੀਆਂ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨਾਲ ਖੁਦ ਨਜਿੱਠਣਾ ਆ ਜਾਵੇਗਾ ਤਾਂ ਉਹ ਵੱਡਾ ਹੋ ਕੇ ਇੱਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਬੇਹੱਦ ਮਜ਼ਬੂਤ ਇਨਸਾਨ ਬਣ ਕੇ ਉੱਭਰੇਗਾ।

ਅਸਲੀ ਪਿਆਰ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸੁਖ-ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੈਦ ਕਰਕੇ ਰੱਖਣਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਅਜਿਹੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਖੰਭ ਦੇਣਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਜੀਵਨ ਦੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤੁਫਾਨ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਹੱਸ ਕੇ ਕਰ ਸਕੇ। ਜਦੋਂ ਮਾਪੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਮੁਸ਼ਕਿਲਾਂ ਨਾਲ ਲੜਨ ਦੀ ਕਲਾ ਸਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਉਹ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਉਸ ਨੂੰ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਕੀਮਤੀ ਤੋਹਫਾ ਦੇ ਰਹੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਸ ਨੂੰ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਹਰ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਜੇਤੂ ਖਿਡਾਰੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਾਪੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਇੱਕ ਹੌਸਲੇ ਵਜੋਂ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ, ਪਰ ਲੜਾਈ ਉਸਨੇ ਖੁਦ ਆਪਣੀ ਹਿੰਮਤ ਨਾਲ ਲੜਨੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਸੱਚੀ ਪਰਵਰਿਸ਼ ਹੈ ਜੋ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਜ਼ਬੂਤ ਇਨਸਾਨ ਬਣਾ ਕੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)