“ਜਦੋਂ ਤਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਤਰਕ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ...”
(30 ਮਈ 2026)

ਕਿਹੜੀ ਜੇਲ੍ਹ?   ਕਿਹੜੀ ਪੈਰੋਲ?

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਸਿਰਫ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਮਾਮਲਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਢਾਂਚੇ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕੇਂਦਰ ਵੀ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ, ਇੱਕ ਸਵੈਘੋਸ਼ਿਤ ਸੰਤ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਸੰਗਠਨ ਦਾ ਮੁਖੀ ਗੰਭੀਰ ਅਪਰਾਧਿਕ ਦੋਸ਼ਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਮਾਮਲਾ ਅਦਾਲਤਾਂ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ। ਇਹ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ, ਭਗਤੀ ਰਾਜਨੀਤੀ, ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਨਿਰਪੱਖਤਾ ’ਤੇ ਇੱਕ ਵਿਆਪਕ ਬਹਿਸ ਵਿੱਚ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਸ਼ ਨੇ ਕਈ ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲੇ ਦੇਖੇ ਹਨ ਜਿੱਥੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਧਾਰਮਿਕ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ’ਤੇ ਜਿਣਸੀ ਸ਼ੋਸ਼ਣ, ਵਿੱਤੀ ਬੇਨਿਯਮੀਆਂ, ਹਿੰਸਾ, ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਕਬਜ਼ੇ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਦੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਏ ਗਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਦਾਲਤਾਂ ਨੇ ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਵੀ ਸੁਣਾਈਆਂ ਹਨ ਪਰ ਇਸਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ, ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਅਤੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਖਾਸ ਕਮੀ ਨਹੀਂ ਆਈ ਹੈ। ਇਹ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸ ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹਕੀਕਤਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਦੋਸ਼ੀ ਧਰਮਗੁਰੂ ਨੂੰ ਪੈਰੋਲ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਈ ’ਤੇ ਉਸਦਾ ਸ਼ਾਨਦਾਰ ਸਵਾਗਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਵੱਡੀਆਂ ਗੱਡੀਆਂ ਦਾ ਕਾਫਲਾ ਉਸਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਪੈਰੋਕਾਰ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਾਰਾ ਮਾਹੌਲ ਇੱਕ ਧਾਰਮਿਕ ਤਿਉਹਾਰ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦਾ ਹੈ: ਕੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ? ਆਮ ਹਾਲਤਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਪਰਾਧੀ ਦੀ ਜੇਲ੍ਹ ਤੋਂ ਰਿਹਾਈ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਕੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਹੀ ਵਿਅਕਤੀ ਲੱਖਾਂ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦੀ ਹਰ ਕਾਰਵਾਈ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਮਹੱਤਤਾ ਰੱਖਦੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤੀ ਲੋਕਤੰਤਰ ਦਾ ਸੰਕਟ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵਿਅਕਤੀ ਅਕਸਰ “ਧਾਰਮਿਕ ਬ੍ਰਾਂਡ” ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਰੁੱਧ ਅਦਾਲਤ ਦਾ ਫੈਸਲਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੋੜਨ ਵਿੱਚ ਅਸਫਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੈਰੋਕਾਰਾਂ ਦਾ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਹਿੱਸਾ ਹਰ ਦੋਸ਼ ਨੂੰ ਸਾਜ਼ਿਸ਼, ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸਾਜ਼ਿਸ਼ ਵਜੋਂ ਵੇਖਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਕੁਝ ਬਾਬਿਆਂ ਵਿਰੁੱਧ ਗੰਭੀਰ ਦੋਸ਼ ਸਾਬਤ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੈਂਪ, ਆਸ਼ਰਮ ਅਤੇ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਕੰਮ ਕਰਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਮਰਥਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਪਰਾਧੀਆਂ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ “ਪੀੜਿਤ ਸੰਤਾਂ” ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਨਾ ਸਿਰਫ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਲਈ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਚੇਤਨਾ ਲਈ ਵੀ ਚੁਣੌਤੀ ਖੜ੍ਹੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਸਮੱਸਿਆ ਸਿਰਫ ਧਰਮ-ਗੁਰੂਆਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਢਾਂਚੇ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਤਰਕ ਨਾਲੋਂ ਸ਼ਖਸੀਅਤ ਦੇ ਪੰਥਾਂ ਨੂੰ ਤਰਜੀਹ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਦੇ ਕਈ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਧਾਰਮਿਕ ਧਰਮ-ਗੁਰੂ ਸਿਰਫ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਗੁਰੂ ਹੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਫੈਸਲਿਆਂ, ਆਰਥਿਕ ਵਿਵਹਾਰ, ਸਮਾਜਿਕ ਸਬੰਧਾਂ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੋਚ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਗਰੀਬ, ਹਾਸ਼ੀਏ ’ਤੇ ਧੱਕੇ ਗਏ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਟੁੱਟੇ ਹੋਏ ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਅਜਿਹੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਆ, ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਸਹਾਇਤਾ ਦੀ ਮੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਿਰਭਰਤਾ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਨਿਰਭਰਤਾ ਅਕਸਰ ਸਵਾਲ ਕਰਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਵਿਰੁੱਧ ਦੋਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸ਼ਰਧਾਲੂ ਪੂਰੀ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ’ਤੇ ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ ਕਿ ਸਾਰੇ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਰੂ ਜਾਂ ਸੰਤ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਸੰਤ ਸਮਾਜ ਸੇਵਾ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕ ਮਾਰਗ ਦਰਸ਼ਨ ਦੇ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਉਦੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਸੰਤ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ “ਅਸੀਮਤ ਸ਼ਕਤੀ” ਅਤੇ “ਅੰਨ੍ਹੀ ਸ਼ਰਧਾ” ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਅਤੇ ਨੈਤਿਕਤਾ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਮਝਦਾ ਹੈ। ਇਤਿਹਾਸ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਦੋਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਵਾਲ ਦੇ “ਬ੍ਰਹਮ” ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸ਼ਕਤੀ ਦੇ ਸ਼ੋਸ਼ਣ ਅਤੇ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਸੰਸਥਾ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਨੇਤਾ ਹੋਵੇ, ਉਦਯੋਗਪਤੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਗੁਰੂ ਹੋਵੇ, ਨੂੰ ਸਵਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ।

ਅਜਿਹੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਾਜ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤੀ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਸਵਾਲਾਂ ਦੇ ਘੇਰੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਵੱਡੀਆਂ ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਜਨਤਕ ਸਮਰਥਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਚੋਣ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਪਾਰਟੀਆਂ ਅਕਸਰ ਅਜਿਹੇ ਸੰਗਠਨਾਂ ਪ੍ਰਤੀ ਨਰਮ ਰੁਖ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਅਕਸਰ ਇਹ ਧਾਰਨਾ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਧਾਰਮਿਕ ਨੇਤਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਨਾਲੋਂ ਵੱਧ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਜੇਕਰ ਜਨਤਾ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਵਿਕਸਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਕਾਨੂੰਨ ਸਾਰਿਆਂ ਲਈ ਬਰਾਬਰ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਆਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਨੈਤਿਕ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਪੈਰੋਲ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨੀ ਰਾਹਤ ਮੂਲ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਗਲਤ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਭਾਰਤੀ ਕਾਨੂੰਨ ਹਰ ਕੈਦੀ ਨੂੰ ਕੁਝ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪੈਰੋਲ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਜਨਤਕ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਕਾਨੂੰਨੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਇੱਕ ਸੰਦੇਸ਼ ਭੇਜਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪ੍ਰਭਾਵ ਅਤੇ ਭੀੜ ਅਜੇ ਵੀ ਨਿਆਂ ਦੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਹਰ ਅਜਿਹੀ ਰਿਹਾਈ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਪੀੜਿਤਾਂ, ਮਹਿਲਾ ਅਧਿਕਾਰ ਕਾਰਕੁਨਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਗਠਨਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸੰਤੁਸ਼ਟੀ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮਾਜ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ ਦਾ ਜਸ਼ਨ ਮਨਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਨਿਆਂ ਲਈ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਲੜ ਰਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਜਲਦੀ ਭੁੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਪੂਰੀ ਘਟਨਾ ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਸਵਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂਆਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਸਿਰਫ ਆਸ਼ਰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ, ਸਗੋਂ ਕੈਮਰਿਆਂ, ਵਾਇਰਲ ਵੀਡੀਓਜ਼, ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਕ ਪ੍ਰਚਾਰ ਅਤੇ ਡਿਜਿਟਲ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਬਣਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਮਸੀਹਾ” ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਦੂਸਰੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਖਲਨਾਇਕ” ਵਜੋਂ ਪੇਸ਼ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਤੱਥ ਅਕਸਰ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਲੋਕਤੰਤਰ ਲਈ ਇੱਕ ਖਤਰਨਾਕ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦਾ ਨੈਤਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਸਿਰਫ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ’ਤੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਜ਼ਮੀਰ ਅਤੇ ਸਚਾਈ ’ਤੇ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਪਵੇਗਾ ਕਿ ਧਾਰਮਿਕ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਨਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਬਣਾਏ ਬਿਨਾਂ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਮਾਜ ਅਸੰਭਵ ਹੈ। ਹਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪੂਜਾ ਕੀਤੇ ਜਾਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਵੀ ਕਿਸੇ ਵੀ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਕਾਨੂੰਨ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਸਮਝਣ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਸਮਾਜ “ਸੰਤ” ਅਤੇ “ਅਪਰਾਧੀ” ਵਿਚਕਾਰ ਇੱਕ ਸਪਸ਼ਟ ਰੇਖਾ ਨਹੀਂ ਖਿੱਚ ਸਕਦਾ ਤਾਂ ਨਿਆਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਟਕਰਾਅ ਵਿੱਚ ਉਲਝਿਆ ਰਹੇਗਾ।

ਅੱਜ ਸਿਰਫ ਅਦਾਲਤਾਂ ਦੀ ਹੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੱਚੀ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਸ਼ਖਸੀਅਤਾਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨੈਤਿਕਤਾ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਸੱਚ ਪ੍ਰਤੀ ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਸੰਤ, ਰਿਸ਼ੀ, ਜਾਂ ਧਾਰਮਿਕ ਆਗੂ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਸਤਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ, ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਅਤੇ ਕਾਨੂੰਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸਤਿਕਾਰ ਦੀ ਇੱਕ ਉਦਾਹਰਨ ਕਾਇਮ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਸਵਾਲ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਦੇਵਤਾ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਸੰਗਠਨ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਹੈ ਜੋ ਅਕਸਰ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦੇ ਨਾਮ ’ਤੇ ਤਰਕ ਨੂੰ ਮੁਅੱਤਲ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਤਕ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਸ਼ਰਧਾ ਅਤੇ ਤਰਕ ਵਿਚਕਾਰ ਸੰਤੁਲਨ ਨਹੀਂ ਬਣ ਜਾਂਦਾ, ਅਜਿਹੇ ਵਿਵਾਦ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਉੱਠਦੇ ਰਹਿਣਗੇ। ਲੋਕਤੰਤਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਧਰਮ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਪਰ ਨਿਆਂ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਹੈ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)