“ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਉਦੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਇਸਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ...”
(1 ਨਵੰਬਰ 2026)

1 ਨਵੰਬਰ ਪੰਜਾਬੀ ਕੌਮ ਲਈ ਇੱਕ ਆਮ ਤਾਰੀਖ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਹ ਉਸ ਲੰਮੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਯਾਦ ਹੈ ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਵੱਖਰਾ ਸੂਬਾ ਮਿਲਿਆ। 1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਭਾਸ਼ਾਈ ਨੀਂਹ ’ਤੇ ਅਜੋਕਾ ਪੰਜਾਬ ਹੋਂਦ ਵਿੱਚ ਆਇਆ; ਇਸੇ ਕਰਕੇ ਇਹ ਦਿਨ ਪੰਜਾਬ ਦਿਵਸ ਜਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਦਿਵਸ ਵਜੋਂ ਮਨਾਇਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਭਾਸ਼ਾ ਲਈ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਮੋਰਚਾ

ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚਾ ਕੇਵਲ ਨਕਸ਼ੇ ਦੀਆਂ ਲਕੀਰਾਂ ਬਦਲਣ ਦੀ ਮੰਗ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹ ਉਹ ਲਹਿਰ ਸੀ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਦੇ ਸਨਮਾਨ, ਸੱਭਿਆਚਾਰਕ ਪਛਾਣ ਅਤੇ ਰਾਜਨੀਤਕ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਅਵਾਜ਼ ਬੁਲੰਦ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਦੌਰ ਵਿੱਚ ਭਾਸ਼ਾ ਸਿਰਫ ਬੋਲ-ਚਾਲ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਹ ਇੱਕ ਕੌਮ ਦੀ ਹੋਂਦ, ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਸਵਾਲ ਸੀ। ਇਹ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਾਲਾਂ ਤਕ ਚੱਲਿਆ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਈ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਨੇ ਹਿੱਸਾ ਲਿਆ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਕੈਦ, ਸਜ਼ਾਵਾਂ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀਆਂ ਸਹਿਣ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੰਗ ਸਾਫ ਸੀ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਅਜਿਹਾ ਸੂਬਾ ਮਿਲੇ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਜਾਬੀ ਸਰਕਾਰੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸਿੱਖਿਆ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਪਛਾਣ ਬਣੇ।

1966: ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ

1 ਨਵੰਬਰ 1966 ਨੂੰ ਪੰਜਾਬ ਪੁਨਰਗਠਨ ਕਾਨੂੰਨ ਤਹਿਤ ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਪੁਨਰਗਠਨ ਹੋਇਆ। ਇਸਦੇ ਸਿੱਟੇ ਵਜੋਂ ਹਰਿਆਣਾ ਅਤੇ ਹਿਮਾਚਲ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵੱਖ ਸੂਬੇ ਬਣੇ, ਜਦੋਂ ਕਿ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦਾ ਦਰਜਾ ਮਿਲਿਆ। ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਇਤਿਹਾਸਕ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ ਪਰ ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹਿਜ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਚੰਡੀਗੜ੍ਹ ਦਾ ਮੁੱਦਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ੀ ਇਲਾਕਿਆਂ ਦੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਅਤੇ ਪਾਣੀਆਂ ਦੀ ਵੰਡ ਵਰਗੇ ਸਵਾਲ ਅੱਜ ਵੀ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਸਿਆਸੀ ਬਹਿਸ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਪੰਜਾਬ ਦਿਵਸ ਕੇਵਲ ਉਤਸਵ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਧੂਰੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਦੁਬਾਰਾ ਵਿਚਾਰਨ ਦਾ ਮੌਕਾ ਵੀ ਹੈ।

ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਅਸਲ ਵਿਰਾਸਤ

ਪੰਜਾਬ ਦਿਵਸ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਰਾਸਤ ਇਹ ਸਿੱਖਿਆ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਅਤੇ ਪਛਾਣ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚੇ ਨੇ ਸਾਬਤ ਕੀਤਾ ਕਿ ਜਦੋਂ ਲੋਕ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ, ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਅਤੇ ਹੱਕਾਂ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਸਿਆਸੀ ਤਾਕਤਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਨੀ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਵਿਰਾਸਤ ਸਿਰਫ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਂਭੀ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ ਜਾ ਸਕਦੀ। ਹਰ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਨਵੇਂ ਸਿਰਿਓਂ ਸਮਝਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਰਹੱਦਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਰੁਜ਼ਗਾਰ, ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਖੇਤੀ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ

ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬੇ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਦਾ ਕੇਂਦਰੀ ਅਧਾਰ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਸੀ। ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਦਿਵਸ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਵੀ ਪੁੱਛਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮਾਂ-ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਉਹ ਥਾਂ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਉਸਦਾ ਹੱਕ ਹੈ। ਅੱਜ ਸ਼ਹਿਰੀ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅੰਗਰੇਜ਼ੀ ਅਤੇ ਹਿੰਦੀ ਦਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਸਕੂਲੀ ਪੜ੍ਹਾਈ, ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਮੌਕਿਆਂ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਹਿਲੀ ਤਰਜੀਹ ਹੋਰ ਭਾਸ਼ਾਵਾਂ ਬਣ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਦਾ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਇੱਕ ਚਿਤਾਵਣੀ ਜ਼ਰੂਰ ਹੈ। ਪੰਜਾਬੀ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਣ ਲਈ ਸਿਰਫ ਭਾਸ਼ਣ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ। ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣਾ, ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਪੰਜਾਬੀ ਸਾਹਿਤ ਪੜ੍ਹਾਉਣਾ, ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਸੁਧਾਰਨਾ, ਪੰਜਾਬੀ ਕਿਤਾਬਾਂ ਖਰੀਦਣਾ ਅਤੇ ਡਿਜਿਟਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿੱਚ ਲਿਖਣਾ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਛੋਟੇ ਕਦਮ ਭਾਸ਼ਾ ਦੇ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ

ਪੰਜਾਬ ਦਿਵਸ ਸਰਕਾਰ ਲਈ ਵੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦਾ ਦਿਨ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਸਰਕਾਰੀ ਪ੍ਰੋਗਰਾਮਾਂ, ਇਸ਼ਤਿਹਾਰਾਂ ਅਤੇ ਤਸਵੀਰਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਦਿਨ ਮਨਾਉਣਾ ਸੌਖਾ ਹੈ; ਔਖਾ ਕੰਮ ਹੈ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਸਕਾਰਾਤਮਕ ਤਬਦੀਲੀ ਲਿਆਉਣਾ। ਸੂਬਾ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਇਸ ਮੌਕੇ ਠੋਸ ਤਰਜੀਹਾਂ ਦੇਣੀਆਂ ਚਾਹੀਦੀਆਂ ਹਨ:

ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰੀ ਦਫਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਬੀ ਦੀ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਵਰਤੋਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰਨਾ।
ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਲਈ ਸਥਾਨਕ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ, ਤਾਂ ਜੋ ਪਰਵਾਸ ਦਾ ਦਬਾਅ ਘਟੇ।
ਖੇਤੀ ਦੀ ਆਰਥਿਕਤਾ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਨਾ ਤੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਦੀ ਆਮਦਨ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰਨਾ।
ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ, ਸਿੱਖਿਆ ਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਸੂਬੇ ਦੇ ਹਰ ਕੋਨੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ।
ਪੰਜਾਬੀ ਸੂਬਾ ਮੋਰਚੇ ਦੇ ਇਤਿਹਾਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਜਸ਼ਨ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਨਾਗਰਿਕ ਸਿੱਖਿਆ ਵਜੋਂ ਵੀ ਸਾਂਭਣਾ।

ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਦਾ ਅਰਥ

ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਕੇਵਲ ਪੰਜਾਬੀ ਬੋਲਣ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਮਿਹਨਤ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ, ਮਿਹਮਾਨ-ਨਵਾਜ਼ੀ, ਬਹਾਦਰੀ, ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਧਰਤੀ ਨੇ ਕਿਸਾਨ, ਮਜ਼ਦੂਰ, ਸਿਪਾਹੀ, ਕਲਾਕਾਰ, ਵਿਦਵਾਨ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸੀ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ।

ਪੰਜਾਬੀ ਸੱਭਿਆਚਾਰ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਉਸਦੀ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਭੰਗੜਾ ਅਤੇ ਗਿੱਧਾ, ਸੂਫੀ ਕਾਵਿ, ਗੁਰਬਾਣੀ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ, ਲੋਕ-ਗੀਤ, ਪੰਜਾਬੀ ਸਿਨੇਮਾ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸੀ ਪੰਜਾਬੀਆਂ ਦੀ ਮਿਹਨਤ; ਇਹ ਸਾਰੇ ਰੰਗ ਮਿਲ ਕੇ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਪਛਾਣ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰਨਾ ਹੀ ਅਸਲ ਪੰਜਾਬੀਅਤ ਹੈ।

ਅੱਗੇ ਦਾ ਰਾਹ

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਉਦੋਂ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੋਵੇਗਾ ਜਦੋਂ ਇਸਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸੂਬੇ ਵਿੱਚ ਭਵਿੱਖ ਦਿਸੇਗਾ। ਇਸ ਲਈ ਸਿੱਖਿਆ, ਸਿਹਤ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਨੂੰ ਸਿਆਸੀ ਨਾਅਰਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਉਠਾ ਕੇ ਨੀਤੀ ਦੇ ਕੇਂਦਰ ਵਿੱਚ ਲਿਆਉਣਾ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਭਾਵੁਕਤਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਧੁਨਿਕ ਗਿਆਨ, ਟੈਕਨੌਲੋਜੀ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦਾ ਮਾਧਿਅਮ ਬਣਾਇਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਪੰਜਾਬੀ ਨੌਜਵਾਨ ਆਪਣੀ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਸੋਚ ਸਕਣਗੇ, ਲਿਖ ਸਕਣਗੇ ਅਤੇ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੇ ਨਵੇਂ ਮੌਕੇ ਪੈਦਾ ਕਰ ਸਕਣਗੇ; ਪੰਜਾਬ ਦਿਵਸ ਦੀ ਅਸਲ ਜਿੱਤ ਉਦੋਂ ਹੋਵੇਗੀ।

ਇਸ ਪੰਜਾਬ ਦਿਵਸ ਉੱਤੇ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਯਾਦ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੂਬਾ ਮਿਲਣਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਸੀ; ਇਹ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਸੀ। ਪੰਜਾਬੀ ਭਾਸ਼ਾ ਨੂੰ ਜਿਊਂਦਾ ਰੱਖਣਾ, ਪੰਜਾਬ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ਹਾਲ ਬਣਾਉਣਾ ਅਤੇ ਅਗਲੀ ਪੀੜ੍ਹੀ ਲਈ ਮਾਣਮੱਤੀ ਵਿਰਾਸਤ ਛੱਡਣਾ; ਇਹੀ ਅੱਜ ਦੀ ਸੱਚੀ ਸ਼ਰਧਾਂਜਲੀ ਹੈ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.)