“ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਅੱਜ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ...”
(16 ਅਪਰੈਲ 2026)

ਅੱਜ ਦਾ ਯੁਗ ਤਕਨੀਕੀ ਤਰੱਕੀ, ਤੇਜ਼ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਅਸੰਖ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਦੀ ਦੌੜ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਭੌਤਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਤਾਂ ਕਾਫ਼ੀ ਤਰੱਕੀ ਕਰ ਲਈ ਹੈ ਪਰ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਉਹ ਅੰਦਰੋਂ ਕਈ ਵਾਰ ਖੋਖਲਾ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਨੇ ਸਹੂਲਤਾਂ ਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਨਾਲ ਹੀ ਤਣਾਅ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਵਰਗੀਆਂ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਇਆ ਹੈ। ਇਹੀ ਕਾਰਨ ਹੈ ਕਿ ਅੱਜ “ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਬਨਾਮ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ” ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਮਾਜਿਕ ਚਰਚਾ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ।

ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ’ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਆਧੁਨਿਕ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। ਸਵੇਰ ਤੋਂ ਸ਼ਾਮ ਤਕ ਕੰਮ, ਮੁਕਾਬਲਾ, ਪੈਸਾ ਕਮਾਉਣ ਦੀ ਦੌੜ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਵਰਤੋਂ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬੇਚੈਨ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੇ ਮੋਬਾਇਲ ਫੋਨ ਅਤੇ ਡਿਜਿਟਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਹੀ ਗੁੰਮ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਵਰਗੇ ਰਾਜ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਹੱਸਮੁਖ ਅਤੇ ਮਿਲਣਸਾਰ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਹੁਣ ਤਣਾਅ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਵਧ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤਕ ਨੌਜਵਾਨ ਵਰਗ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ, ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਕਾਰਨ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ: ਇੱਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਪਰ ਗੰਭੀਰ ਰੋਗ

ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਉਹ ਹਾਲਤ ਹੈ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਸੋਚ, ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਿਵਹਾਰ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਬਾਹਰੋਂ ਦਿਖਾਈ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੀ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਕਮਜ਼ੋਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਲਗਭਗ ਹਰ 8 ਵਿੱਚੋਂ 1 ਵਿਅਕਤੀ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 14% ਤੋਂ 20% ਲੋਕ ਮਾਨਸਿਕ ਰੋਗਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਆ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਸਭ ਤੋਂ ਆਮ ਹਨ। ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਪੀੜਿਤ ਵਿਅਕਤੀ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਛੁਪਾ ਕੇ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਹੱਸਦਾ-ਬੋਲਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਟੁੱਟ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ

ਆਧੁਨਿਕ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਨ ਹਨ:

1. ਪਰਿਵਾਰਕ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਅਤੇ ਇਕੱਲਾਪਨ

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸੰਯੁਕਤ ਪਰਿਵਾਰ ਹੁੰਦੇ ਸਨ ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਸਮੱਸਿਆ ਸਾਂਝੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਅੱਜ ਛੋਟੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਅਸਤ ਜੀਵਨ ਕਾਰਨ ਲੋਕ ਇਕੱਲੇ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਇੱਕੋ ਬੱਚਾ ਪੈਂਦਾ ਕਰਨ ਦਾ ਚਲਣ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਵੀ ਮਾਂ ਪਿਓ ਅਗਲੇਰੀ ਉੱਚ ਵਿੱਦਿਆ ਲਈ ਬਾਹਰਲੇ ਦੇਸਾਂ ਵਿੱਚ ਭੇਜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪ ਇਕੱਲੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਇਕੱਲਾਪਨ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਦਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਰਿਹਾ ਹੈ।

2. ਮੋਬਾਇਲ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਅਧਿਕ ਵਰਤੋਂ

ਲਗਾਤਾਰ ਸਕ੍ਰੀਨ ਦੇਖਣਾ, ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਤੁਲਨਾ ਕਰਨ ਦੀ ਆਦਤ ਅਤੇ ਵਰਚੁਅਲ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਜਿਊਣਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅਸਲੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ Anxiety ਅਤੇ Loneliness ਵਧ ਰਹੀ ਹੈ।

3. ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ

ਨਸ਼ਾ ਸਿਰਫ ਸਰੀਰਕ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤੰਦਰੁਸਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਤੋੜਦਾ ਹੈ। ਪੰਜਾਬ ਵਿੱਚ ਨਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਨੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਨਸ਼ਾ ਕਈ ਵਾਰ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਬਣਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਨਤੀਜਾ ਵੀ।

4. ਬੇਰੁਜ਼ਗਾਰੀ ਅਤੇ ਆਰਥਿਕ ਦਬਾਅ

ਨੌਕਰੀ ਨਾ ਮਿਲਣਾ ਜਾਂ ਆਰਥਿਕ ਅਸਥਿਰਤਾ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਤੋੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਕੱਲ੍ਹ ਆਮ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਅਮੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਗਰੀਬਾਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਦੇਖਣ ਵਿੱਚ ਆ ਰਹੀ ਹੈ ਇਹੀ ਦਬਾਅ ਕਈ ਵਾਰ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਤਕ ਵੀ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

5. ਸਿੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਦਾ ਦਬਾਅ

ਅੱਜ ਦੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਲਗਾਤਾਰ ਮੁਕਾਬਲੇ ਵਿੱਚ ਜੀਅ ਰਹੇ ਹਨ। ਅੰਕਾਂ ਦੀ ਦੌੜ ਅਤੇ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀਆਂ ਉਮੀਦਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ’ਤੇ ਬਹੁਤ ਦਬਾਅ ਪਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਮਨ ਇੱਛਤ ਨਤੀਜੇ ਨਾ ਮਿਲਣ ਕਾਰਨ ਬੱਚੇ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ ਹੇਠ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ

ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ

ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਸਿਰਫ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ।

ਵਿਅਕਤੀ ਦੀ ਸੋਚਣ ਸਮਰੱਥਾ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਨੀਂਦ ਨਾ ਆਉਣ ਦੀ ਸਮੱਸਿਆ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੂਰੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਈ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਦੀ ਸੰਭਾਵਨਾ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਨੌਜਵਾਨ ਆਤਮਹੱਤਿਆ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਮਾਨਸਿਕ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਪੰਜਾਬ ਦਾ ਸੰਦਰਭ

ਪੰਜਾਬ, ਜੋ ਕਦੇ ਬਹਾਦਰੀ, ਖੁਸ਼ਹਾਲੀ ਅਤੇ ਖੇਡਾਂ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਸੀ, ਅੱਜ ਨਸ਼ਿਆਂ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਨਾਲ ਜੂਝ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਕਈ ਸਰਵੇਖਣਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਦੇ ਮਾਮਲੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧੇ ਹਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਕੱਲਾਪਨ ਅਤੇ ਪਰਵਾਸ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਾਰਕ ਟੁੱਟ-ਭੱਜ ਵਧੀ ਹੈ।

ਹੱਲ ਅਤੇ ਸੁਝਾਅ

ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਤੋਂ ਬਚਾ ਸੰਭਵ ਹੈ ਜੇਕਰ ਸਮਾਜ ਸਹੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ:

1. ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਮਾਂ

ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਬਿਤਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਗੱਲਬਾਤ ਮਨ ਨੂੰ ਹਲਕਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।

2. ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਸੀਮਿਤ ਵਰਤੋਂ

ਡਿਜਿਟਲ ਡਿਟਾਕਸ ਅੱਜ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਮੋਬਾਇਲ ਦੀ ਅਧਿਕ ਵਰਤੋਂ ਘਟਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

3. ਖੇਡਾਂ ਅਤੇ ਕਸਰਤ

ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਖੇਡਾਂ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਨ ਨੂੰ ਤੰਦਰੁਸਤ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।

4. ਨਸ਼ਿਆਂ ’ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ

ਸਰਕਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਕੇ ਨਸ਼ਿਆਂ ਖ਼ਿਲਾਫ ਸਖ਼ਤ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ।

5. ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਸੇਵਾਵਾਂ

ਹਰ ਸਕੂਲ, ਕਾਲਜ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕੌਂਸਲਿੰਗ ਸਹੂਲਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸ ਸਬੰਧੀ ਅਜੋਕੇ ਪਾਠਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਜ਼ਰੂਰਤ ਹੈ।

6. ਸਿਹਤਮੰਦ ਜੀਵਨ-ਸ਼ੈਲੀ

ਪੌਸ਼ਟਿਕ ਆਹਾਰ, ਪੂਰੀ ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਯੋਗਾ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਲਈ ਬਹੁਤ ਲਾਭਦਾਇਕ ਹਨ।

ਸਮਾਪਤੀ

ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਸੁਵਿਧਾਵਾਂ ਤਾਂ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ ਪਰ ਉਸਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨੂੰ ਕਾਫ਼ੀ ਹੱਦ ਤਕ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਮਾਨਸਿਕ ਬਿਮਾਰੀ ਅੱਜ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਹਕੀਕਤ ਹੈ ਜਿਸਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਸਮਾਜ, ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਮਿਲ ਕੇ ਯਤਨ ਕਰਨ ਤਾਂ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ’ਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।

ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਲੋੜ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸਰੀਰਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ ਮਾਨਸਿਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਤੰਦਰੁਸਤ ਬਣਾਈਏ, ਕਿਉਂਕਿ ਸਿਹਤਮੰਦ ਮਨ ਹੀ ਇੱਕ ਸਿਹਤਮੰਦ ਸਮਾਜ ਦੀ ਨੀਂਹ ਹੈ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.om)