“ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਬੇਮੌਸਮੇ ਮੀਂਹ, ਹੜ੍ਹ ...”
(4 ਜੁਲਾਈ 2026)

ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਅੱਜ ਦੇ ਯੁਗ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗੰਭੀਰ ਵਿਸ਼ਵਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਮੌਸਮ ਦੇ ਬਦਲਣ ਦੀ ਗੱਲ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਪਰਿਆਵਰਣੀ ਸੰਤੁਲਨ, ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ, ਖੇਤੀਬਾੜੀ, ਸਿਹਤ, ਅਰਥਵਿਵਸਥਾ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖੀ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਅਸਤਿਤਵ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਗੰਭੀਰ ਸੰਕਟ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ-ਤਿਵੇਂ ਮੌਸਮ ਦੇ ਰੁਝਾਨ ਬੇਕਾਬੂ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਕਦੇ ਅਤਿ ਵਰਖਾ, ਕਦੇ ਲੰਮਾ ਸੋਕਾ, ਕਦੇ ਅਸਹਿਣਯੋਗ ਗਰਮੀ, ਕਦੇ ਤੁਫਾਨ ਅਤੇ ਕਦੇ ਹੜ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਾਰ, ਇਹ ਸਭ ਹੁਣ ਆਮ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਬਣਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਯੂਰਪ ਅਤੇ ਭਾਰਤ, ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਇਸ ਬਦਲਦੇ ਮੌਸਮ ਦੀ ਮਾਰ ਝੱਲ ਰਹੇ ਹਨ।

ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਦੌਰਾਨ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਰਿਕਾਰਡ ਤੋੜੇ ਹਨ। ਫਰਾਂਸ, ਇਟਲੀ, ਸਪੇਨ, ਗ੍ਰੀਸ ਅਤੇ ਜਰਮਨੀ ਵਰਗੇ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਸਧਾਰਣ ਤਾਪਮਾਨ ਕਾਰਨ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋਈ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲੱਗਣ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਵਧ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਹੈਕਟਰ ਜ਼ਮੀਨ ਸੜ ਗਈ। ਜੰਗਲ ਸਿਰਫ ਦ੍ਰਖਤਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਧਰਤੀ ਦੇ ਫੇਫੜੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸੜਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਾਰਬਨ ਡਾਇਆਕਸਾਈਡ ਹੋਰ ਵਧਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਵਾ ਹੋਰ ਦੂਸ਼ਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਦੂਜੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਦੱਖਣੀ ਯੂਰਪ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗਰਮੀ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਕਾਰਨ ਸੈਰ-ਸਪਾਟੇ, ਖੇਤੀ ਅਤੇ ਪਾਣੀ ਦੀ ਸਪਲਾਈ ਉੱਤੇ ਗੰਭੀਰ ਅਸਰ ਪਿਆ ਹੈ। ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪਾਣੀ ਦੀ ਰਾਸ਼ਨਿੰਗ ਤਕ ਕਰਨੀ ਪਈ।

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੇ ਹਨ। ਉੱਤਰੀ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਜੀਣਾ ਦੁੱਭਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਹੈ। ਕਈ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਪਮਾਨ 45 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਪਰ ਗਿਆ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਅਣਨਿਯਮਿਤ ਵਰਖਾ ਨੇ ਕਿਸਾਨੀ ਉੱਤੇ ਵੱਡਾ ਅਸਰ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਕਦੇ ਧਾਨ ਜਾਂ ਕਣਕ ਦੀ ਫਸਲ ਦੇ ਸਮੇਂ ਮੀਂਹ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦਾ, ਤੇ ਕਦੇ ਬੇਮੌਸਮੀ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਫਸਲਾਂ ਖਰਾਬ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਜਾਬ, ਹਰਿਆਣਾ, ਰਾਜਸਥਾਨ, ਉੱਤਰ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਅਤੇ ਮਹਾਰਾਸ਼ਟਰ ਵਰਗੇ ਖੇਤੀ-ਨਿਰਭਰ ਰਾਜਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਚੁਣੌਤੀ ਹੋਰ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਹੈ। ਉਦਾਹਰਨ ਵਜੋਂ, ਜੇ ਕਿਸੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮਾਰਚ ਜਾਂ ਅਪਰੈਲ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ ਹੀ ਬੇਹੱਦ ਗਰਮੀ ਪੈ ਜਾਏ ਤਾਂ ਕਣਕ ਦੀ ਪੈਦਾਵਾਰ ਘਟ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੇ ਮਾਨਸੂਨ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਚਾਨਕ ਤੇਜ਼ ਵਰਖਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹੜ੍ਹ ਵਰਗੇ ਹਾਲਾਤ ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ।

ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਜੈਵਿਕ ਈਂਧਨਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਹੈ। ਕੋਇਲਾ, ਤੇਲ ਅਤੇ ਗੈਸ ਸੜਨ ਨਾਲ ਵਾਤਾਵਰਣ ਵਿੱਚ ਕਾਰਬਨ ਡਾਇਆਕਸਾਈਡ, ਮੀਥੇਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗ੍ਰੀਨਹਾਊਸ ਗੈਸਾਂ ਦੀ ਮਾਤਰਾ ਵਧਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਗੈਸਾਂ ਧਰਤੀ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲੀ ਗਰਮੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਅੰਤਰਿਕਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਤੋਂ ਰੋਕਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਤਾਪਮਾਨ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ ਵੱਡਾ ਕਾਰਨ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦ੍ਰਖਤ ਘਟਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਕਾਰਬਨ ਸੋਖਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਤੀਜਾ ਕਾਰਨ ਉਦਯੋਗਿਕ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫੈਕਟਰੀਆਂ ਤੋਂ ਨਿਕਲਣ ਵਾਲਾ ਧੂੰਆਂ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣਿਕ ਗੰਦਗੀ ਹਵਾ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਮਿੱਟੀ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਚੌਥਾ ਕਾਰਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਖੇਤਰ ਘਟਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ ਕਾਂਕਰੀਟ ਦੇ ਸ਼ਹਿਰ “ਹੀਟ ਆਇਲੈਂਡ” ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ।

ਸੰਯੁਕਤ ਰਾਸ਼ਟਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਚਿਤਾਵਣੀ ਦੇ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਯੂ ਐੱਨ ਈ ਪੀ ਦੀ 2025 ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਿਕ ਮੌਜੂਦਾ ਵਾਅਦਿਆਂ ਦੇ ਪੂਰੇ ਲਾਗੂ ਹੋਣ ’ਤੇ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵ ਤਾਪਮਾਨ ਇਸ ਸਦੀ ਵਿੱਚ 2.3 ਤੋਂ 2.5 ਡਿਗਰੀ ਸੈਲਸੀਅਸ ਤਕ ਵਧ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੈਰਿਸ ਸਮਝੌਤੇ ਦੇ ਲਕਸ਼ ਤੋਂ ਕਾਫੀ ਵੱਧ ਹੈ। ਡਬਲਿਊਐਮਓ ਦੀ 2025 ਰਿਪੋਰਟ ਦੱਸਦੀ ਹੈ ਕਿ 2015 ਤੋਂ 2025 ਤਕ ਦੇ 11 ਸਾਲ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਰਹੇ ਹਨ ਅਤੇ 2025 ਖੁਦ ਰਿਕਾਰਡ ’ਤੇ ਦੂਜੇ ਜਾਂ ਤੀਜੇ ਸਭ ਤੋਂ ਗਰਮ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਰਿਹਾ।

ਇਹ ਸੰਕਟ ਹੁਣ ਟਾਲਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਅੰਕੜੇ ਦਰਸਾਉਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਮੌਜੂਦਾ ਗਤੀ ਨਾਲ ਜੇ ਕਾਰਵਾਈ ਨਾ ਹੋਈ, ਤਾਂ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਦਹਾਕਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅਤਿ ਮੌਸਮੀ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹੋਰ ਵਧਣਗੀਆਂ। ਸਮੁੰਦਰੀ ਪੱਧਰ ਉੱਪਰ ਚੜ੍ਹੇਗਾ, ਗਲੇਸ਼ੀਅਰ ਪਿਘਲਣਗੇ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਕਮੀ ਵਧੇਗੀ ਅਤੇ ਕਈ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਪਰਵਾਸ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਬਣ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਿਰਫ ਵਿਗਿਆਨਕ ਚਿਤਾਵਣੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖਤਾ ਲਈ ਸਿੱਧਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਹੁਣ ਤੁਰੰਤ ਸੰਭਲਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਇਸ ਸੰਕਟ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਠੋਸ ਉਪਾਅ ਕਰਨੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਰਜੀ ਅਤੇ ਹਵਾ ਊਰਜਾ ਵਰਗੇ ਨਵੀਕਰਨਯੋਗ ਊਰਜਾ ਸਰੋਤਾਂ ਨੂੰ ਵਧਾਵਾ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਕੋਇਲੇ ਅਤੇ ਤੇਲ ’ਤੇ ਨਿਰਭਰਤਾ ਘਟਾਉਣੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਤੀਜਾ, ਵੱਧ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰੁੱਖ ਲਾਏ ਜਾਣ ਅਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਕਟਾਈ ’ਤੇ ਸਖਤ ਰੋਕ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਚੌਥਾ, ਪਾਣੀ ਦੀ ਬੱਚਤ, ਵਰਖਾ ਪਾਣੀ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਆਧੁਨਿਕ ਸਿੰਚਾਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਵਧਾਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਪੰਜਵਾਂ, ਵਾਹਨਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਦੂਸ਼ਣ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ, ਸਾਈਕਲ ਅਤੇ ਬਿਜਲੀ ਚਲਿਤ ਵਾਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਛੇਵਾਂ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਤਾਵਰਨੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਫੈਲਾਉਣੀ ਲੋੜੀਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਸਮਝੇ।

ਸਕੂਲਾਂ, ਕਾਲਜਾਂ, ਮੀਡੀਆ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਾਉਣਾ ਹੋਵੇਗਾ ਕਿ ਧਰਤੀ ਸਾਡੀ ਸਾਂਝੀ ਵਿਰਾਸਤ ਹੈ ਅਤੇ ਇਸਦੀ ਰੱਖਿਆ ਹਰ ਨਾਗਰਿਕ ਦਾ ਫਰਜ਼ ਹੈ। ਜੇ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਜਾਗਰੂਕ ਨਾ ਹੋਏ ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਦੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਸਾਡੇ ਫੈਸਲਿਆਂ ਦਾ ਭਾਰ ਝੱਲਣਗੀਆਂ।

ਇਹ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਲਵਾਯੂ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕੋਈ ਦੂਰਲਾ ਖਤਰਾ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮੌਜੂਦਾ ਹਕੀਕਤ ਹੈ। ਯੂਰਪ ਦੀਆਂ ਗਰਮੀ ਦੀਆਂ ਲਹਿਰਾਂ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਬੇਮੌਸਮੇ ਮੀਂਹ, ਹੜ੍ਹ, ਸੋਕੇ ਅਤੇ ਖੇਤੀ ਸੰਕਟ ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਚਿਤਾਵਣੀ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਕਿ ਸਮਾਂ ਹੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਦੇਰ ਕਰਨ ਦਾ ਮਤਲਬ ਹੋਰ ਨੁਕਸਾਨ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਲੋੜ ਹੈ ਸਾਂਝੀ ਸੋਚ, ਵਿਗਿਆਨਕ ਨੀਤੀਆਂ, ਜਨ-ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਅਤੇ ਤੁਰੰਤ ਕਾਰਵਾਈ ਦੀ। ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਬਚਾਉਣਾ ਹੈ ਤਾਂ ਅੱਜ ਹੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕਣੇ ਪੈਣਗੇ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)