“ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਨਿਮਰਤਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇਹ ਬੇਲੋੜੀ ਦੌੜ ਖਤਮ ਹੋ”
(30 ਸਤੰਬਰ 2026)

“ਮਿਠਤੁ ਨੀਵੀਂ ਨਾਨਕਾ ਗੁਣ ਚੰਗਿਆਈਆ ਤਤੁ।”

ਸ੍ਰੀ ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ‘ਆਸਾ ਦੀ ਵਾਰ’ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖੀ ਸੁਭਾਅ ਅਤੇ ਅਧਿਆਤਮਿਕਤਾ ਦਾ ਸਾਰ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਿਆਂ ਇੱਕ ਬੇਮਿਸਾਲ ਗੱਲ ਆਖੀ ਹੈ, “ਮਿਠਤੁ ਨੀਵੀਂ ਨਾਨਕਾ ਗੁਣ ਚੰਗਿਆਈਆ ਤਤੁ।” ਇਸਦਾ ਅਰਥ ਹੈ ਕਿ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਮਿਠਾਸ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਮਰਤਾ ਹੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਚੰਗਿਆਈਆਂ ਦਾ ਅਸਲ ਤੱਤ ਹਨ। ਅੱਜ, ਜਿੱਥੇ ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਪਰ, ਸਮਝਦਾਰ ਅਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਦਿਖਾਉਣ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਬੇਵਸੀ ਜਾਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਸਚਾਈ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਨਿਮਰਤਾ ਕੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਕਾਰ ਅਤੇ ਆਤਮਿਕ ਤਾਕਤ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।

ਨਿਮਰਤਾ ਦਾ ਮਤਲਬ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਤੋਂ ਘੱਟ ਸਮਝਣਾ ਜਾਂ ਹੀਣ ਭਾਵਨਾ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਇਹ ਤਾਂ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅਹਿਸਾਸ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਚਾਹੇ ਜਿੰਨੇ ਵੀ ਸਫਲ, ਅਮੀਰ ਜਾਂ ਵਿਦਵਾਨ ਬਣ ਜਾਈਏ, ਅਸੀਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵਿੱਚ ਹਾਂ। ਇੱਕ ਨਿਮਰ ਇਨਸਾਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਸਦੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤੀਆਂ ਉਸਦੇ ਹੰਕਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਉਸਦੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਫਲਾਂ ਨਾਲ ਲੱਦਿਆ ਹੋਇਆ ਰੁੱਖ ਹਮੇਸ਼ਾ ਝੁਕ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸੁਭਾਅ ਵੀ ਸਹਿਜ ਹੀ ਨਿਮਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਉਲਟ, ਸੁੱਕਾ ਅਤੇ ਖੋਖਲਾ ਰੁੱਖ ਆਕੜ ਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਆਉਣ ’ਤੇ ਜੜ੍ਹੋਂ ਉੱਖੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।

ਗੁਰੂ ਨਾਨਕ ਦੇਵ ਜੀ ਨੇ ਸਿੰਬਲ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਉਦਾਹਰਨ ਦੇ ਕੇ ਹੰਕਾਰ ਦੇ ਖੋਖਲੇਪਣ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖੂਬਸੂਰਤੀ ਨਾਲ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਸਿੰਬਲ ਦਾ ਰੁੱਖ ਆਕਾਰ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ, ਲੰਮਾ ਅਤੇ ਮੋਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਫਲ ਫਿੱਕੇ, ਫੁੱਲ ਬੇਸੁਆਦੇ ਅਤੇ ਪੱਤੇ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਪੰਛੀ ਵੱਡੀ ਆਸ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਨਿਰਾਸ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੰਕਾਰੀ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹਾਲ ਵੀ ਇਸੇ ਰੁੱਖ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਬਾਹਰੋਂ ਚਾਹੇ ਜਿੰਨਾ ਮਰਜ਼ੀ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਸ਼ਾਲੀ ਦਿਖਾਈ ਦੇਵੇ, ਪਰ ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਸੱਖਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਜਿਹੇ ਇਨਸਾਨ ਕੋਲ ਬੈਠ ਕੇ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਆਤਮਿਕ ਸਕੂਨ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਹੰਕਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਇਕੱਲਾ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਨਿਮਰਤਾ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਜੋੜਨ ਦਾ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਸਾਡੇ ਰੁਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਅੱਧੀਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸਿਰਫ ਇਸ ਲਈ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੀ ਹਉਮੈਂ ਨੂੰ ਅੱਗੇ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ। ਪਰਿਵਾਰਕ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਛੋਟੀਆਂ-ਛੋਟੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ’ਤੇ ਤਕਰਾਰ ਸਿਰਫ ਇਸ ਲਈ ਵਧ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਝੁਕਣਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੁੰਦਾ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਗੁੱਸੇ ਦੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਦੋ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਬੋਲਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਭੁੱਲ ਮੰਨਣ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਦਿਖਾਈਏ ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮਤਭੇਦ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਠਾ ਬੋਲਣਾ ਅਤੇ ਝੁਕਣਾ ਕਿਸੇ ਦਾ ਮਾਣ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸਗੋਂ ਇਹ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਉੱਚਤਾ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਦਰਸਾਉਂਦਾ ਹੈ।

ਨਿਮਰਤਾ ਨਵੇਂ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਵੀ ਪਹਿਲੀ ਸ਼ਰਤ ਹੈ। ਜੋ ਬਰਤਨ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਪਾਣੀ ਨਹੀਂ ਪਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੀ ਅਕਲ ਦੇ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਵੀਂ ਗੱਲ ਜਾਂ ਚੰਗੀ ਸਲਾਹ ਕਦੇ ਕਬੂਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਇੱਕ ਨਿਮਰ ਵਿਅਕਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕ ਉਤਸੁਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਵਾਂਗ ਜਿਊਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਛੋਟੇ ਤੋਂ ਛੋਟੇ ਇਨਸਾਨ ਤੋਂ ਵੀ ਕੁਝ ਨਾ ਕੁਝ ਸਿੱਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨੇਤਾ, ਵਿਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਚਿੰਤਕ ਇਸੇ ਲਈ ਵੱਡੇ ਬਣ ਸਕੇ ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਿੱਖਣ ਦੀ ਨਿਮਰਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਕਾਇਮ ਰਹੀ।

ਅੱਜ ਦਾ ਮਨੁੱਖ ਤਣਾਅ, ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਅਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਇਸਦਾ ਮੁੱਖ ਕਾਰਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਹਰ ਵੇਲੇ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲ ਆਪਣੀ ਤੁਲਨਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਦੂਜਿਆਂ ਨਾਲੋਂ ਉੱਤਮ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਵਿੱਚ ਥੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਨਿਮਰਤਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾ ਲੈਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਦੀ ਇਹ ਬੇਲੋੜੀ ਦੌੜ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ;ਮਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਅਲੌਕਿਕ ਠਰ੍ਹੰਮਾ ਅਤੇ ਠੰਢਕ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸੋਝੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਕੁਝ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਦੇਣ ਹੈ, ਅਤੇ ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਕੋਈ ਵੱਖਰਾ ਵਜੂਦ ਨਹੀਂ।

ਨਿਮਰਤਾ ਕੋਈ ਅਜਿਹਾ ਪਹਿਰਾਵਾ ਨਹੀਂ ਹੈ ਜੋ ਅਸੀਂ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਦਿਖਾਵੇ ਲਈ ਪਾ ਲਈਏ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਸਾਡੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਅਤੇ ਸੋਚ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਮੱਖਣ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਲਈ ਦੁੱਧ ਨੂੰ ਰਿੜਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅਸਲ ਸੁਆਦ ਲੈਣ ਲਈ ਮਨ ਨੂੰ ਨਿਮਰਤਾ ਦੇ ਸਾਂਚੇ ਵਿੱਚ ਢਾਲਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਨਿਮਰਤਾ ਅਤੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਠਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰ ਲਈਏ ਤਾਂ ਸਾਡਾ ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਤਾਂ ਖੂਬਸੂਰਤ ਬਣੇਗਾ ਹੀ, ਨਾਲ ਹੀ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਵੀ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਬਿਖੇਰ ਸਕਾਂਗੇ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)