“ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਉਦੋਂ ਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਅੱਧੀ ਅਬਾਦੀ ...”
(1 ਜੂਨ 2026)

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਬੱਸ ਸਟਾਪ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਔਰਤ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਆਮ ਲੱਗ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਅਸੀਂ ਡੁੰਘਾਈ ਨਾਲ ਵੇਖੀਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਯਾਤਰੀ ਤੋਂ ਵੱਧ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਦੀਆਂ ਕਈ ਪਰਤਾਂ, ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ, ਉਮੀਦਾਂ ਅਤੇ ਸਵਾਲਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਬੱਸ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ, ਮੌਕਿਆਂ ਅਤੇ ਇੱਕ ਸਨਮਾਨਜਨਕ ਹੋਂਦ ਦੀ ਵੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ। ਵਿਅੰਗਾਤਮਕ ਤੌਰ ’ਤੇ, ਅਸੀਂ ਇਸ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਦੇ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਘੱਟ ਹੀ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਅਸੀਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਦੇਖਦੇ ਹਾਂ।

ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ, ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਜਨਤਕ ਮੌਜੂਦਗੀ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪਾੜਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਮਰਦ ਰਾਤ ਨੂੰ ਸੜਕ ’ਤੇ ਤੁਰਦਾ, ਬੱਸ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ, ਜਾਂ ਚਾਹ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ’ਤੇ ਬੈਠਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਆਮ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਇਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਕਿਸੇ ਔਰਤ ਨਾਲ ਵਾਪਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ ਕਈ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਿੱਥੇ ਜਾ ਰਹੀ ਹੈ? ਉਹ ਇਕੱਲੀ ਕਿਉਂ ਹੈ? ਉਹ ਇੰਨੀ ਦੇਰ ਤਕ ਬਾਹਰ ਕਿਉਂ ਰਹਿ ਰਹੀ ਹੈ? ਕੌਣ ਉਸਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਸਵਾਲ ਸਿਰਫ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਹੀਂ ਹਨ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਸਮਾਜਿਕ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹਨ ਜਿਸਨੇ ਅਜੇ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਪਣਾਇਆ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਛੋਟੇ ਕਸਬਿਆਂ ਜਾਂ ਪੇਂਡੂ ਖੇਤਰਾਂ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਮਹਾਂਨਗਰੀ ਖੇਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਜਨਤਕ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਮਰਦਾਂ ਨਾਲੋਂ ਵਧੇਰੇ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਘਰ ਛੱਡਣਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਰੀਰਕ ਯਾਤਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਕਈ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਵੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਸਬੰਧਤ ਯੋਜਨਾਵਾਂ, ਸਹੂਲਤਾਂ ਅਤੇ ਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਸਿਰਫ ਆਰਥਿਕ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਵੀ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਸਰਕਾਰਾਂ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਮੁਫਤ ਜਾਂ ਸਬਸਿਡੀ ਵਾਲੀ ਬੱਸ ਯਾਤਰਾ ਵਰਗੀਆਂ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਲਾਗੂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਮੁੱਲ ਸਿਰਫ ਕਿਰਾਏ ’ਤੇ ਬੱਚਤ ਕਰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਮੌਕਿਆਂ ਦੇ ਨਵੇਂ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਛੋਟੇ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਖਰਚੇ ਵੀ ਫੈਸਲਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਦੀ ਲਾਗਤ ਨੂੰ ਅਜੇ ਵੀ ਇੱਕ ਵਾਧੂ ਬੋਝ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਜਿਹੀਆਂ ਸਥਿਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘਟੀ ਹੋਈ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਲਾਗਤ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵਧੇਰੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ ਕਿ ਘਰ ਛੱਡਣ ਵਾਲੀ ਹਰ ਔਰਤ ਸਿਰਫ ਕੰਮ ’ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾ ਰਹੀ ਹੁੰਦੀ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਕਿਸੇ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਉਦੇਸ਼ ਦੀ ਪੂਰਤੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਔਰਤ ਆਪਣੀ ਬਿਮਾਰ ਮਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਲਈ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਆਂਢ-ਗੁਆਂਢ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਜਾ ਰਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੁਬਾਰਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਨ ਦੀ ਹਿੰਮਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸਨੇ ਵਿਆਹ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ ਸੀ। ਬਿਹਤਰ ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਦੀ ਭਾਲ ਵਿੱਚ ਉਹ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਲੰਬੀ ਦੂਰੀ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਬਿਹਤਰ ਭਵਿੱਖ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਵਾਧੂ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਸਿਰਫ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦੇ ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਲਈ ਘਰ ਛੱਡ ਰਹੀ ਹੋਵੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਘਰ ਦੇ ਅੰਦਰ ਉਸਦੀ ਬਿਨਾਂ ਤਨਖਾਹ ਵਾਲੀ ਮਿਹਨਤ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ।

ਭਾਰਤੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਘਰੇਲੂ ਕੰਮ ਵੱਡੇ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਅਦਿੱਖ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਖਾਣਾ ਪਕਾਉਣਾ, ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨੀ, ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨੀ, ਘਰ ਦੀ ਸਫਾਈ ਕਰਨੀ, ਅਤੇ ਅਣਗਿਣਤ ਹੋਰ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਕੰਮ, ਇਹ ਉਹ ਕੰਮ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੀਵਨ ਅਸੰਭਵ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਰਥਿਕ ਮੁੱਲ ਮਾਪਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਇਸ ਲਈ ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਘਰ ਛੱਡਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਵਿਅਕਤੀ ਵਜੋਂ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਕਈ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਦੇ ਬੋਝ ਨਾਲ ਵੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਕੋਲ ਸੀਮਿਤ ਸਮਾਂ, ਸੀਮਿਤ ਸਰੋਤ ਅਤੇ ਉੱਚ ਸਮਾਜਿਕ ਉਮੀਦਾਂ ਹਨ।

ਜਨਤਕ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਬਾਰੇ ਸਾਡੀ ਸਮਾਜਿਕ ਧਾਰਨਾ ਵੀ ਕਈ ਵਿਰੋਧਾਭਾਸਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਗਟ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਅਸੀਂ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਸਵੈਨਿਰਭਰਤਾ ਦੀ ਵਕਾਲਤ ਕਰਦੇ ਹਾਂ, ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ’ਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਨ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਵਿਰਤੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬਣਾਈ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ। ਪਰਿਵਾਰ ਅਕਸਰ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਸਿੱਖਿਆ ਦੇਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੇਰ ਸ਼ਾਮ ਵਾਪਸ ਆਉਣ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਤਰੱਕੀ ਕਰਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਉਹ ਆਪਣੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕਈ ਸਮਾਜਿਕ ਸੀਮਾਵਾਂ ਵੀ ਪਾਉਂਦੇ ਹਨ।

ਔਰਤਾਂ ਲਈ ਜਨਤਕ ਆਵਾਜਾਈ ਸਿਰਫ ਯਾਤਰਾ ਦਾ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਦਾ ਸਾਧਨ ਵੀ ਹੈ। ਪਹੁੰਚਯੋਗ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਅਤੇ ਕਿਫਾਇਤੀ ਆਵਾਜਾਈ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਭਾਗੀਦਾਰੀ ਵਿੱਚ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਵਾਧਾ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਧਿਐਨਾਂ ਨੇ ਦਿਖਾਇਆ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਫੈਸਲਾ ਲੈਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਨੂੰ ਵੀ ਵਧਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਗਤੀਸ਼ੀਲਤਾ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਆਵਾਜਾਈ ਨੀਤੀ ਵਜੋਂ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਵਿਕਾਸ ਦੀ ਨੀਤੀ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਜਨਤਕ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਅਜੇ ਵੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੀ ਘਾਟ ਕਾਰਨ ਮੌਕਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਂਝੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਵਿਦਿਆਰਥਣਾਂ ਦੂਰ-ਦੁਰਾਡੇ ਦੇ ਕਾਲਜਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲਾ ਲੈਣ ਤੋਂ ਇਨਕਾਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਯਾਤਰਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਜਾਂ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਸਾਰੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਬਿਹਤਰ ਨੌਕਰੀ ਦੇ ਮੌਕੇ ਛੱਡ ਦਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਦੇਰ ਨਾਲ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ ਜੋਖਮ ਭਰਿਆ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੁਰੱਖਿਅਤ ਜਨਤਕ ਥਾਂਵਾਂ ਨਾ ਸਿਰਫ ਨਿੱਜੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਨੂੰ ਸੀਮਿਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਬਲਕਿ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਆਰਥਿਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਤਰੱਕੀ ਨੂੰ ਵੀ ਪ੍ਰਭਾਵਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਹਾਲਾਂਕਿ ਸਿਰਫ ਸੁਰੱਖਿਆ ਬਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਨਾ ਕਾਫੀ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਜਨਤਕ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਵਿਵਹਾਰ ਵੀ ਉੰਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਅਕਸਰ ਘੂਰਨ, ਅਣਚਾਹੇ ਟਿੱਪਣੀਆਂ ਅਤੇ ਅਸੁਵਿਧਾਜਨਕ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸੱਭਿਅਕ ਸਮਾਜ ਸਿਰਫ ਇਸਦੀ ਅਪਰਾਧ ਦਰ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਸ ਦੁਆਰਾ ਪਰਿਭਾਸ਼ਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਲੋਕ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਇਹ ਵੀ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਜਨਤਕ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਸਿਰਫ ਮਰਦਾਂ ਤਕ ਹੀ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਫੁੱਟਪਾਥਾਂ ’ਤੇ ਗੈਰ-ਕਾਨੂੰਨੀ ਪਾਰਕਿੰਗ, ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਨਿਯਮਾਂ ਦੀ ਅਣਦੇਖੀ, ਜਨਤਕ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਕੂੜਾ ਸੁੱਟਣਾ ਅਤੇ ਭਾਈਚਾਰਕ ਸਰੋਤਾਂ ਦੀ ਦੁਰਵਰਤੋਂ ਵਰਗੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸਮਾਜ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਰਗਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਮਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਹੱਲ ਸਮੂਹਿਕ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਮਰਦਾਂ ਅਤੇ ਔਰਤਾਂ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਨਾਗਰਿਕ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬਰਾਬਰ ਨਿਭਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਨਤਕ ਜੀਵਨ ਤਾਂ ਹੀ ਸੁਧਰ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਫਰਜ਼ਾਂ ਦੀ ਕਦਰ ਕੀਤੀ ਜਾਵੇ।

ਸ਼ਹਿਰੀ ਡਿਜ਼ਾਈਨ ਅਤੇ ਵਿਕਾਸ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਢੁਕਵੇਂ ਢੰਗ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਸ਼ਹਿਰ ਪੁਰਸ਼-ਕੇਂਦ੍ਰਿਤ ਪਹੁੰਚ ਨਾਲ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੜਕਾਂ, ਆਵਾਜਾਈ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ, ਜਨਤਕ ਪਖਾਨੇ, ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀਆਂ ਅਕਸਰ ਔਰਤਾਂ ਦੀਆਂ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ ਨਹੀਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕਈ ਨੁਕਸਾਨਾਂ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਮਾਵੇਸ਼ੀ ਸ਼ਹਿਰ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਸ਼ਹਿਰੀ ਯੋਜਨਾਬੰਦੀ ਨੂੰ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਅਤੇ ਜ਼ਰੂਰਤਾਂ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।

ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜਾਈ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸਿਰਫ ਔਰਤਾਂ ਦਾ ਮੁੱਦਾ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਲੋਕਤੰਤਰ ਅਤੇ ਸਮਾਨਤਾ ਦਾ ਸਵਾਲ ਹੈ। ਇੱਕ ਲੋਕਤੰਤਰੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਹਰੇਕ ਨਾਗਰਿਕ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ ਜਾਂ ਭੇਦਭਾਵ ਦੇ ਜਨਤਕ ਥਾਂਵਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਦਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅੱਧੀ ਅਬਾਦੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਨ ਲਈ ਵਾਧੂ ਸੰਘਰਸ਼ ਕਰਨਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਮੂਹਿਕ ਅਸਫਲਤਾ ਹੈ।

ਅੱਜ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ ਉਹ ਸਿਰਫ ਨੀਤੀਆਂ ਅਤੇ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਮਾਨਸਿਕਤਾ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀ ਦੀ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਧੀਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਜਨਤਕ ਥਾਂਵਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਓਨੀਆਂ ਹੀ ਹਨ ਜਿੰਨੀਆਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਔਰਤਾਂ ਦੀ ਅਜ਼ਾਦੀ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਅਧਿਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੈ ਸਗੋਂ ਇੱਕ ਬੁਨਿਆਦੀ ਅਧਿਕਾਰ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਇਹ ਸਮਝਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇੱਕ ਔਰਤ ਲਈ ਇਕੱਲੀ ਯਾਤਰਾ ਕਰਨਾ, ਸ਼ਾਮ ਨੂੰ ਦੇਰ ਨਾਲ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆਉਣਾ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਲਈ ਸਮਾਂ ਕੱਢਣਾ ਅਸਾਧਾਰਨ ਨਹੀਂ ਹੈ।

ਬੱਸ ਸਟਾਪ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਔਰਤ ਬਦਲਦੇ ਭਾਰਤ ਦਾ ਪ੍ਰਤੀਬਿੰਬ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਬਾਰੇ ਆਪਣੇ ਫੈਸਲੇ ਖੁਦ ਲੈਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਿੱਖਿਆ, ਰੁਜ਼ਗਾਰ ਅਤੇ ਮੌਕਿਆਂ ਤਕ ਬਰਾਬਰ ਪਹੁੰਚ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਪਨਿਆਂ ਨੂੰ ਸੀਮਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਵਧਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦਾ ਸੰਘਰਸ਼ ਸਿਰਫ ਨਿੱਜੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਸਮਾਜਿਕ ਤਬਦੀਲੀ ਲਈ ਸੰਘਰਸ਼ ਹੈ।

ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਮੁੱਚ ਪ੍ਰਗਤੀਸ਼ੀਲ ਮੰਨਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਹੀ ਉਹ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ ਦੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ੱਕ ਦੇ ਦੇਖੀਆਂ ਜਾ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਆਪਣੇ ਟੀਚਿਆਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਵਿਕਾਸ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਉੱਚੀਆਂ ਇਮਾਰਤਾਂ, ਚੌੜੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਹੀਂ ਮਾਪਿਆਂ ਜਾਂਦਾ; ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਅਸਲ ਮਾਪ ਉਹ ਮਾਣ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਹੈ ਜੋ ਇੱਕ ਸਮਾਜ ਆਪਣੇ ਸਭ ਤੋਂ ਕਮਜ਼ੋਰ ਅਤੇ ਪਛੜੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਦਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਬੱਸ ਅੱਡਿਆਂ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਸਾਨੂੰ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਇੱਕ ਚੁੱਪ ਸੁਨੇਹਾ ਭੇਜਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਦਿਖਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਅਜ਼ਾਦੀ ਸਿਰਫ ਸੰਵਿਧਾਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਸਗੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਹਾਲਤਾਂ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਵਿਅਕਤੀ ਨਿਡਰਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਸਮਾਨਤਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਨਾਹਰਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਸਗੋਂ ਰੋਜ਼ਾਨਾ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਹਕੀਕਤ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

ਜਿਸ ਦਿਨ ਬੱਸ ਸਟਾਪ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੀ ਔਰਤ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗੀ ਕਿ ਲੋਕ ਉਸ ਬਾਰੇ ਕੀ ਸੋਚਣਗੇ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਉਸਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਾਣ-ਸਨਮਾਨ ’ਤੇ ਕੋਈ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਚਿੰਨ੍ਹ ਨਹੀਂ ਲੱਗੇਗਾ, ਜਿਸ ਦਿਨ ਉਸਦੀ ਯਾਤਰਾ ਨੂੰ ਇੱਕ ਆਮ ਯਾਤਰੀ ਵਾਂਗ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇਗਾ, ਉਸੇ ਦਿਨ ਅਸੀਂ ਕਹਿ ਸਕਾਂਗੇ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮਾਨਤਾ ਵੱਲ ਇੱਕ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਕਦਮ ਚੁੱਕਿਆ ਹੈ।

ਬੱਸ ਸਟਾਪ ’ਤੇ ਖੜ੍ਹੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਸਿਰਫ ਬੱਸ ਦੀ ਉਡੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੀਆਂ; ਉਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੇ ਨਾਗਰਿਕ, ਆਜ਼ਾਦ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਬਰਾਬਰ ਅਧਿਕਾਰਾਂ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਜੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਇਹ ਉਡੀਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਕਿ ਇਹ ਸਮਾਜ ਦੀ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਕਿਸੇ ਦੇਸ਼ ਦੀ ਤਰੱਕੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਉਦੋਂ ਹੀ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਉਸਦੀ ਅੱਧੀ ਅਬਾਦੀ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਡਰ, ਭੇਦਭਾਵ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੇ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।

(ਡਾ. ਪ੍ਰਿਯੰਕਾ ਸੌਰਭ, ਪੀਐਚਡੀ (ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿਗਿਆਨ), ਇੱਕ ਕਵੀ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਚਿੰਤਕ ਹਨ।)

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)