“ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ ਪੌਣੇ 7 ਕਰੋੜ ...”
(18 ਜੂਨ 2026)

ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦਾ ਮਸਲਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਆਮ ਸਮਾਜਿਕ ਸਮੱਸਿਆ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਜਨ-ਸਿਹਤ, ਸਮਾਜਿਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲਤਾ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਗੰਭੀਰ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਪਿੰਡਾਂ ਤਕ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਆਮ ਵੇਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਕੁੱਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਖਤਰਾ ਵੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਅਖਬਾਰਾਂ ਅਤੇ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ’ਤੇ ਅਕਸਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦਿਲ ਦਹਿਲਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀਆਂ ਖਬਰਾਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਖੂੰਖਾਰ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਕਿਸੇ ਮਾਸੂਮ ਬੱਚੇ, ਬਜ਼ੁਰਗ ਜਾਂ ਬੇਕਸੂਰ ਜਾਨਵਰ ਨੂੰ ਨੋਚ ਕੇ ਜ਼ਖਮੀ ਕਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕਈ ਵਾਰ ਜਾਨ ਤਕ ਲੈ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਘਟਨਾਵਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ ਡਰ ਅਤੇ ਨਫਰਤ ਪੈਦਾ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

ਪਰ ਹਰ ਤਸਵੀਰ ਦਾ ਇੱਕ ਹੋਰ ਪੱਖ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹਰ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤਾ ਖੂੰਖਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਵਫਾਦਾਰੀ, ਸਮਝਦਾਰੀ ਅਤੇ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਲੁਕੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਹੈਰਾਨ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰੀਆਂ ਦੋ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸੱਚੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਸੋਚਣ ਲਈ ਮਜਬੂਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਜੇਕਰ ਮਨੁੱਖ ਥੋੜ੍ਹਾ ਪਿਆਰ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਆਪਣੇਪਨ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਜੀਵ ਵੀ ਉਸਦਾ ਕਈ ਗੁਣਾ ਵਾਪਸ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਪੁਰਾਣਾ ਸਮਾਂ: ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਿਚਕਾਰ ਸਾਂਝ ਹੁੰਦੀ ਸੀ

ਕੁਝ ਦਹਾਕੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤਕ ਪਿੰਡਾਂ ਅਤੇ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਅੱਜ ਨਾਲੋਂ ਬਿਲਕੁਲ ਵੱਖਰੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ। ਘਰਾਂ ਦੇ ਵਿਹੜੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਖੁੱਲ੍ਹਾਪਣ ਹੁੰਦਾ ਸੀ। ਹਰ ਘਰ ਵਿੱਚੋਂ ਪਹਿਲੀ ਰੋਟੀ ਗਾਂ, ਕੁੱਤੇ ਜਾਂ ਹੋਰ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਕੱਢੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਗਲੀ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਸਿਰਫ ਅਵਾਰਾ ਜਾਨਵਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਪੂਰੇ ਮੁਹੱਲੇ ਜਾਂ ਪਿੰਡ ਦੇ ਰਾਖੇ ਸਮਝੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ।

ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਦੋਂ ਸਾਰਾ ਪਿੰਡ ਸੁੱਤਾ ਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਇਹ ਕੁੱਤੇ ਹੀ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮ ਕੇ ਪਹਿਰੇਦਾਰੀ ਕਰਦੇ ਸਨ। ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਚੋਰ, ਸ਼ੱਕੀ ਵਿਅਕਤੀ ਜਾਂ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਪਿੰਡ ਵੱਲ ਆਉਂਦਾ ਤਾਂ ਇਹ ਤੁਰੰਤ ਭੌਂਕ ਕੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਅੱਜ ਵੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੇ ਚੋਰੀਆਂ ਅਤੇ ਹਮਲਿਆਂ ਤੋਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਜਾਨ ਅਤੇ ਮਾਲ ਬਚਾਇਆ ਸੀ।

ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਜਾਨਵਰ ਨਹੀਂ ਮੰਨਦੇ ਸਨ, ਸਗੋਂ ਇੱਕ “ਦਰਵੇਸ਼” ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਦੇ ਸਨ। ਉਹ ਮੰਨਦੇ ਸਨ ਕਿ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਸਮਰੱਥਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਕਈ ਬਜ਼ੁਰਗ ਦੱਸਦੇ ਸਨ ਕਿ ਭੂਚਾਲ, ਤੁਫਾਨ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਅਣਹੋਣੀ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁੱਤੇ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਲਗਾਤਾਰ ਭੌਂਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਅਜਿਹਾ ਵਿਹਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਆਮ ਦਿਨਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਤੌਰ ’ਤੇ ਵੀ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਮਨੁੱਖ ਨਾਲੋਂ ਕਈ ਗੁਣਾ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਲਚਲਾਂ, ਹਵਾ ਦੇ ਦਬਾਅ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਜਾਂ ਕੁਦਰਤੀ ਤਬਦੀਲੀਆਂ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਲਈ ਪੁਰਾਣੇ ਲੋਕ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਹਾਰ ਨੂੰ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਮੁਸੀਬਤ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਮੰਨਦੇ ਸਨ।

ਅੱਜ ਵੀ ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਕਈ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਭੂਚਾਲਾਂ, ਹਾਦਸਿਆਂ ਅਤੇ ਮਲਬਿਆਂ ਹੇਠ ਫਸੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਲੱਭਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਪੁਲਿਸ, ਫੌਜ ਅਤੇ ਰੈਸਕਿਊ ਟੀਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਖਾਸ ਭੂਮਿਕਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਤਾ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਜਾਨਵਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਸਦੀਆਂ ਪੁਰਾਣਾ ਸਾਥੀ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਤਾ ਵੀ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਪਰ ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖੀ ਜੀਵਨ ਸ਼ੈਲੀ ਬਦਲਦੀ ਗਈ। ਉੱਚੀਆਂ ਕੰਧਾਂ, ਬੰਦ ਗੇਟ, ਸਵਾਰਥੀ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਆਧੁਨਿਕਤਾ ਦੀ ਅੰਨ੍ਹੀ ਦੌੜ ਨੇ ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਦੀ ਇਹ ਸਾਂਝ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਖਤਮ ਕਰ ਦਿੱਤੀ। ਲੋਕ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਨਸਲਾਂ ਦੇ ਮਹਿੰਗੇ ਕੁੱਤੇ ਪਾਲਣ ਲੱਗ ਪਏ, ਪਰ ਗਲੀ ਦੇ ਦੇਸੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪੱਥਰ ਅਤੇ ਲਾਠੀਆਂ ਮਿਲਣ ਲੱਗ ਪਈਆਂ। ਇਹੀ ਉਹ ਮੋੜ ਸੀ ਜਿੱਥੇ ਵਫਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇਪਨ ਦੀ ਥਾਂ ਡਰ ਅਤੇ ਵੈਰ ਨੇ ਲੈਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।

ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀਆਂ ਦੋ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਾਂਝੀਆਂ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।

ਚਿਣੀ ਘਾਟੀ ਦਾ ਉਹ ਅਨੋਖਾ ਸਫਰ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤਾ ਸਾਡਾ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ

ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਹਿਮਾਚਲ ਦੀ ਹਦੂਦ ’ਤੇ ਸਥਿਤ ਸੁੰਦਰ ਚਿਣੀ ਘਾਟੀ ਵਿੱਚ ਡੇਰਾ ਬਾਬਾ ਦਿਆਲ ਦਾਸ ਜਾਣ ਦਾ ਮੌਕਾ ਮਿਲਿਆ। ਪਹਾੜਾਂ, ਸੰਘਣੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਬੂਝੇ ਝਾੜੀਆਂ ਅਤੇ ਖਾਮੋਸ਼ ਵਾਦੀਆਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਵਸਿਆ ਇਹ ਧਾਰਮਿਕ ਅਸਥਾਨ ਮਨ ਨੂੰ ਅਲੌਕਿਕ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਅਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੁਦਰਤ ਖੁਦ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨੇੜੇ ਬੁਲਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇ।

ਡੇਰੇ ਵਿੱਚ ਮੱਥਾ ਟੇਕਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵਾਪਸੀ ਵੇਲੇ ਬਾਬਾ ਜੀ ਵੱਲੋਂ ਕੜਾਹ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਕੁਝ ਜ਼ਿਆਦਾ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੱਲ ਸੀ ਕਿ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਨੂੰ ਸੁੱਟਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ। ਮੈਂ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇਖਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕੋਈ ਜਾਨਵਰ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤਾ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਕੋਈ ਪਾਲਤੂ ਕੁੱਤਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਸਗੋਂ ਉੱਥੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਆਮ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤਾ ਸੀ।

ਮੈਂ ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੱਤਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਗਰਮ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਉਸ ਉੱਪਰ ਰੱਖਿਆ, ਠੰਢਾ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਕੁੱਤੇ ਨੂੰ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਨੇ ਬੜੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸ਼ਾਦ ਖਾਧਾ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਆਮ ਘਟਨਾ ਲੱਗੀ, ਪਰ ਕੁਝ ਹੀ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇਹ ਮੇਰੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਇੱਕ ਅਮਿੱਟ ਯਾਦ ਬਣ ਗਈ।

ਅਸੀਂ ਆਪਣਾ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਸਟਾਰਟ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਵਾਪਸੀ ਲਈ ਤੁਰ ਪਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਡੇਰੇ ਦੇ ਇੱਕ ਸੇਵਾਦਾਰ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਚਿਤਾਵਣੀ ਦਿੱਤੀ ਕਿ ਰਸਤਾ ਕਾਫੀ ਖਤਰਨਾਕ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਕਈ ਵਾਰ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਘੁੰਮਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਉਂਦੇ ਸਮੇਂ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਕਰੀਬ ਦਸ ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦਾ ਸਫਰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੰਨਾ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ। ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਸੰਘਣਾ ਜੰਗਲ, ਸੁੰਨੇ ਮੋੜ, ਰੇਤਲਾ ਰਸਤਾ ਅਤੇ ਡਰਾਉਣੀ ਖਾਮੋਸ਼ੀ ਸੀ।

ਅਜੇ ਅਸੀਂ ਕੁਝ ਹੀ ਦੂਰ ਗਏ ਸੀ ਕਿ ਪਿੱਛੋਂ ਉਹੀ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤਾ ਦੌੜਦਾ ਹੋਇਆ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਪੂਰੇ ਰਸਤੇ ਸਾਡੇ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਦੌੜਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਿੱਥੇ ਅਸੀਂ ਰੁਕਦੇ, ਉਹ ਵੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦਾ। ਉਹ ਜਿਵੇਂ ਸਾਡਾ ਰਖਵਾਲਾ ਬਣ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।

ਉਸ ਸੁੰਨੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਉਸ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤੇ ਦੀ ਮੌਜੂਦਗੀ ਸਾਡੇ ਲਈ ਇੱਕ ਹੌਸਲਾ ਬਣ ਗਈ। ਡਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਮਨ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਆਖਰ ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਮੁੱਖ ਸੜਕ ’ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਤਾਂ ਉਹ ਕੁੱਤਾ ਕੁਝ ਪਲ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹਾ ਰਿਹਾ ਅਤੇ ਫਿਰ ਮੁੜ ਕੇ ਵਾਪਸ ਡੇਰੇ ਵੱਲ ਦੌੜ ਗਿਆ। ਉਸ ਦਿਨ ਇਹ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਨੇਕੀ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ।

ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਵਾਪਰੀ ਦੂਸਰੀ ਘਟਨਾ, ਜਦੋਂ 30-40 ਖੂੰਖਾਰ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕੁੱਤੀ ਮੇਰੀ ਰਖਵਾਲੀ ਬਣ ਗਈ।

ਉੱਪਰਲੀ ਘਟਨਾ ਤੋਂ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਇੱਕ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀ ਘਟਨਾ ਵਾਪਰੀ, ਜਿਸਨੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਉੱਪਰ ਹੋਰ ਵੀ ਡੂੰਘਾ ਅਸਰ ਛੱਡਿਆ। ਇੱਕ ਸਵੇਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪਿੰਡ ਤੋਂ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਉੱਪਰ ਆਪਣੇ ਦਫਤਰ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਸਵੇਰ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸੀ, ਸੜਕਾਂ ਲਗਭਗ ਸੁੰਨੀਆਂ ਸਨ। ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਥਾਂ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਝੁੰਡ ਘੁੰਮ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਕੋਈ ਆਮ ਝੁੰਡ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਕਰੀਬ ਤੀਹ-ਚਾਲੀ ਕੁੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਸਨ ਅਤੇ ਕਾਫੀ ਖਤਰਨਾਕ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ।

ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਮੈਂ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਿਆ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਕੁੱਤੇ ਭੌਂਕਦੇ ਹੋਏ ਮੇਰੇ ਵੱਲ ਵਧਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਕੁਝ ਕੁੱਤੇ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਆ ਗਏ। ਉਸ ਵੇਲੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ ਕਿ ਸ਼ਾਇਦ ਅੱਜ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਖੂੰਖਾਰ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਬਣ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਮੇਰਾ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਵਿਚਕਾਰ ਸੀ ਅਤੇ ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਚਾਰੇ ਪਾਸਿਓਂ ਘੇਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ।

ਇਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਪਲਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਇੱਕ ਭੂਰੇ ਰੰਗ ਦੀ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤੀ ਉੱਪਰ ਪਈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਉਸਨੇ ਮੈਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਉਸਨੇ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਅਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਬਾਕੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਵੱਲ ਭੌਂਕਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਹੈਰਾਨੀ ਦੀ ਗੱਲ ਇਹ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਭੌਂਕਦੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਕੁੱਤੇ ਇੱਕਦਮ ਰੁਕ ਗਏ।

ਮੈਂ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਸੜਕ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਆਪਣਾ ਮੋਟਰਸਾਈਕਲ ਰੋਕ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਕੁੱਤੇ ਮੇਰੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਖੜ੍ਹੇ ਸਨ, ਪਰ ਉਹ ਭੂਰੀ ਕੁੱਤੀ ਲਗਾਤਾਰ ਬਾਕੀ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਦੇਸ਼ ਦੇ ਰਹੀ ਸੀ ਕਿ ਇਸ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਾਉਣਾ।

ਉਸ ਵੇਲੇ ਅਚਾਨਕ ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਆਇਆ ਕਿ ਇਹ ਉਹੀ ਕੁੱਤੀ ਸੀ, ਜੋ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਮੇਰੇ ਦਫਤਰ ਦੇ ਬਾਹਰ ਆ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਮੈਂ ਰੋਜ਼ ਘਰੋਂ ਰੋਟੀ ਲੈ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਪਾਇਆ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਇੱਕ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤੀ ਜ਼ਰੂਰ ਸੀ, ਪਰ ਬਹੁਤ ਸਮਝਦਾਰ ਅਤੇ ਪਿਆਰੀ ਸੀ। ਸ਼ਾਇਦ ਉਸ ਦਿਨ ਉਸਨੇ ਉਸੇ ਰੋਟੀ ਦਾ ਕਰਜ਼ ਉਤਾਰਿਆ ਸੀ।

ਕੁਝ ਪਲਾਂ ਬਾਅਦ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਕੁੱਤੇ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ ਅਤੇ ਮੈਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਗਿਆ। ਅੱਜ ਵੀ ਜਦੋਂ ਉਹ ਘਟਨਾ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਰੌਂਗਟੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇੱਕ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ 30-40 ਖਤਰਨਾਕ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਤੋਂ ਬਚਾਇਆ ਸੀ।

ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਫਾਇਦੇ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਸਮਾਜ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ

ਅੱਜ ਭਾਵੇਂ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਇੱਕ ਸਮੱਸਿਆ ਵਜੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਸੋਚੀਏ ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਈ ਸਮਾਜਿਕ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਫਾਇਦੇ ਵੀ ਹਨ।

ਪਹਿਲਾਂ ਕੁੱਤੇ ਗਲੀਆਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੀ ਕੁਦਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਅਣਪਛਾਤੇ ਵਿਅਕਤੀ, ਚੋਰ ਜਾਂ ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ੱਕੀ ਹਰਕਤ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁੱਤੇ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਜ ਵੀ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿੱਥੇ ਗਲੀ ਦੇ ਕੁੱਤੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਚੋਰੀ ਦੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਘੱਟ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਦੂਜਾ, ਇਹ ਕਈ ਹਾਨੀਕਾਰਕ ਜੀਵਾਂ ਅਤੇ ਕੂੜੇ-ਕਰਕਟ ਨੂੰ ਵੀ ਕਾਬੂ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਗਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤੇ ਨਾ ਹੋਣ ਤਾਂ ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਚੂਹਿਆਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੰਦਗੀ ਫੈਲਾਉਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਤੀਜਾ, ਕੁੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਾਥੀ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਾਹਮਣੇ ਆਇਆ ਹੈ ਕਿ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਕੱਲੇਪਨ ਨੂੰ ਘਟਾਉਂਦੀ ਹੈ।

ਚੌਥਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਪੱਖ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੁੱਤੇ ਕੁਦਰਤੀ ਸੰਕੇਤਾਂ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਅਤੇ ਕਈ ਘਟਨਾਵਾਂ ਇਸ ਗੱਲ ਵੱਲ ਇਸ਼ਾਰਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਭੂਚਾਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਆਫਤਾਂ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਕੁੱਤੇ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਉਹ ਅਸਧਾਰਣ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਭੌਂਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਥਾਂ ਦੌੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਗਿਆਨਕ ਮਾਹਿਰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕੁੱਤੇ ਉਹ ਕੰਪਨ ਅਤੇ ਅਵਾਜ਼ਾਂ ਸੁਣ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖੀ ਕੰਨਾਂ ਦੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।

ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਖੂੰਖਾਰ ਹੋਣ ਦੇ ਵਿਗਿਆਨਕ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਕਾਰਨ

ਪਸ਼ੂ ਮਾਹਿਰਾਂ ਅਤੇ ਵਿਗਿਆਨੀਆਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਜਾਨਵਰ ਬਿਨਾਂ ਕਾਰਨ ਹਿੰਸਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਸੁਭਾਅ ਵਿੱਚ ਆਏ ਇਸ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਵੱਡੇ ਕਾਰਨ ਹਨ।

ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕਾਰਨ ਭੁੱਖਮਰੀ ਅਤੇ ਕੂੜਾ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਹੋਟਲਾਂ, ਢਾਬਿਆਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦਾ ਬਚਿਆ ਖਾਣਾ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਕੂੜੇ ਦੇ ਪ੍ਰਬੰਧ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਭੋਜਨ ਦੇ ਸਰੋਤ ਘੱਟ ਗਏ ਹਨ। ਭੁੱਖੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿੱਚ ਹਮਲਾਵਰਤਾ ਵਧਣਾ ਕੁਦਰਤੀ ਗੱਲ ਹੈ।

ਦੂਜਾ ਕਾਰਨ ਮਨੁੱਖੀ ਹਿੰਸਾ ਹੈ। ਕਈ ਲੋਕ ਕੁੱਤਿਆਂ ਉੱਪਰ ਪੱਥਰ ਸੁੱਟਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਕਤੂਰਿਆਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਲਗਾਤਾਰ ਮਿਲਦੇ ਸਦਮੇ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਪ੍ਰਤੀ ਡਰ ਅਤੇ ਵੈਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਤੀਜਾ ਕਾਰਨ ਨਸਬੰਦੀ ਅਤੇ ਟੀਕਾਕਰਨ ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਦੀ ਨਾਕਾਮੀ ਹੈ। ਨਗਰ ਨਿਗਮਾਂ ਅਤੇ ਪੰਚਾਇਤਾਂ ਕੋਲ ਬਜਟ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਜ਼ਮੀਨੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਕੰਮ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਚੌਥਾ ਕਾਰਨ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘਟ ਰਹੇ ਕੁਦਰਤੀ ਟਿਕਾਣੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ, ਖਾਲੀ ਪਲਾਟ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਬਾਹਰਲੇ ਇਲਾਕੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਪਰ ਹੁਣ ਬੇਤਰਤੀਬ ਸ਼ਹਿਰੀਕਰਨ ਕਾਰਨ ਉਹ ਥਾਂਵਾਂ ਖਤਮ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਨਾਲ ਕੁੱਤੇ ਮਨੁੱਖੀ ਬਸਤੀਆਂ ਦੇ ਹੋਰ ਨੇੜੇ ਆ ਗਏ ਹਨ ਅਤੇ ਟਕਰਾਅ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ।

ਅੰਕੜਿਆਂ ਦੀ ਜ਼ੁਬਾਨੀ: ਸਮੱਸਿਆ ਕਿੰਨੀ ਗੰਭੀਰ ਹੈ?

ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਲਗਭਗ ਪੌਣੇ 7 ਕਰੋੜ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਹਰ ਸਾਲ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਕਰੀਬ 1.5 ਕਰੋੜ ਤੋਂ 1.7 ਕਰੋੜ ਲੋਕ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਕੱਟਣ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਵ ਸਿਹਤ ਸੰਗਠਨ (WHO) ਅਨੁਸਾਰ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹਰ ਸਾਲ ਲਗਭਗ 18 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ 20 ਹਜ਼ਾਰ ਲੋਕ ਰੇਬੀਜ਼ ਕਾਰਨ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਗੁਆ ਬੈਠਦੇ ਹਨ।

ਦੁਨੀਆ ਭਰ ਵਿੱਚ ਰੇਬੀਜ਼ ਨਾਲ ਹੋਣ ਵਾਲੀਆਂ ਕੁੱਲ ਮੌਤਾਂ ਦਾ ਲਗਭਗ 36 ਫੀਸਦੀ ਹਿੱਸਾ ਇਕੱਲੇ ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਵਰਗ 5 ਤੋਂ 15 ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਅੰਕੜੇ ਸਿਰਫ ਡਰ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਸਿਸਟਮ ਦੀਆਂ ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਬੇਨਕਾਬ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਹਰ ਸਾਲ ਕਰੋੜਾਂ ਲੋਕ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੇ ਕੱਟਣ ਦਾ ਸ਼ਿਕਾਰ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ ਤਾਂ ਇਸਦਾ ਸਿੱਧਾ ਮਤਲਬ ਹੈ ਕਿ ਨਸਬੰਦੀ, ਟੀਕਾਕਰਨ ਅਤੇ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਲਾਗੂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀਆਂ।

ਸਿਸਟਮ ਵਿੱਚ ਸੁਧਾਰ ਦੀ ਲੋੜ

ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਹੱਲ ਸਿਰਫ ਡਰ ਜਾਂ ਹਿੰਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਰਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਾ ਵਿਗਿਆਨਕ ਸਰਵੇ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਨਸਬੰਦੀ ਅਤੇ ਐਂਟੀ-ਰੇਬੀਜ਼ ਟੀਕਾਕਰਨ ਮੁਹਿੰਮ ਨੂੰ ਜੰਗੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਚਲਾਉਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

ਹਰ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਡੌਗ ਬਾਈਟ ਟਰੀਟਮੈਂਟ ਸੈਂਟਰ ਅਤੇ ਐਨੀਮਲ ਹੈਲਪਲਾਈਨ ਬਣਾਈ ਜਾਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਕੱਟਣ ਦੀ ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਤੁਰੰਤ ਇਲਾਜ ਮਿਲ ਸਕੇ।

ਸਕੂਲਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਵੀ ਜਾਗਰੂਕਤਾ ਮੁਹਿੰਮ ਚਲਾਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਿਖਾਇਆ ਜਾ ਸਕੇ ਕਿ ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਪੇਸ਼ ਆਉਣਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਤਰਨਾਕ ਸਥਿਤੀ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਹੈ।

ਸਮਾਜ ਦੀ ਵੀ ਵੱਡੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬਣਦੀ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿਰਫ ਨਫਰਤ ਅਤੇ ਹਿੰਸਾ ਕਰਾਂਗੇ ਤਾਂ ਹਮਲਾਵਰਤਾ ਹੋਰ ਵਧੇਗੀ। ਪਰ ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਹਮਦਰਦੀ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਾਲ ਪੇਸ਼ ਆਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਇਹ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨ ਜੀਵ ਵੀ ਵਫਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਆਪਣੇਪਨ ਨਾਲ ਜਵਾਬ ਦੇਣਗੇ।

ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਨਿਯਮ “ਸਹਿਹੋਂਦ” ਹੈ। ਇਸ ਧਰਤੀ ’ਤੇ ਜਿੰਨਾ ਹੱਕ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਹੀ ਹੱਕ ਬਾਕੀ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ ਦਾ ਵੀ ਹੈ। ਅਵਾਰਾ ਕੁੱਤਿਆਂ ਦੀ ਵਧਦੀ ਗਿਣਤੀ ਅਤੇ ਹਮਲੇ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਸਮੱਸਿਆ ਜ਼ਰੂਰ ਹਨ, ਪਰ ਇਸਦਾ ਹੱਲ ਜੀਵ ਹੱਤਿਆ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ।

ਮੇਰੀਆਂ ਇਹ ਦੋ ਸੱਚੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਇਹ ਸਾਬਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿ ਇਹ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨ ਜੀਵ ਪਿਆਰ, ਦਇਆ ਅਤੇ ਨੇਕੀ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਵਫਾਦਾਰੀ ਦੀ ਉਮੀਦ ਆਪਣੇ ਹੀ ਲੋਕਾਂ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਉਹ ਇੱਕ ਅਵਾਰਾ ਜਾਨਵਰ ਨਿਭਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ਾਇਦ ਇਸੇ ਲਈ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਨੇਕੀ ਕਦੇ ਵਿਅਰਥ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਜ਼ਰੂਰ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।

ਅੱਜ ਲੋੜ ਇਸ ਗੱਲ ਦੀ ਹੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਡਰ ਅਤੇ ਨਫਰਤ ਦੀ ਥਾਂ ਸਮਝਦਾਰੀ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਨਾਲ ਸੋਚੀਏ। ਜਿੱਥੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਭ ਤੋਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਬੇਜ਼ੁਬਾਨ ਜੀਵਾਂ ਨਾਲ ਇਨਸਾਨੀਅਤ ਅਤੇ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਵੀ ਉੰਨੀ ਹੀ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹੈ। ਮਨੁੱਖ ਅਤੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਟੁੱਟ ਰਹੀ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਮੁੜ ਜੋੜਨਾ ਹੀ ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਸਥਾਈ ਹੱਲ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)