“ਇੱਕ 17 ਸਾਲ ਦਾ ਲੜਕਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਸੈਸ਼ਨ ਲਈ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ...”
(13 ਮਾਰਚ 2026)

ਇਸ ਸਮੇਂ ਤਾਪਮਾਨ ਅਤੇ ਅੱਜ ਦਾ ਦ੍ਰਿਸ਼


ਅੱਜ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਬਾਰੇ ਚਿੰਤਾ ਹੁਣ ਸਿਰਫ ਖ਼ਬਰਾਂ ਦੀਆਂ ਸੁਰਖੀਆਂ ਜਾਂ ਨੀਤੀਗਤ ਚਰਚਾਵਾਂ ਤਕ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ ਰਹੀ। ਇਹ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਕਮਰਿਆਂ, ਸਕੂਲਾਂ ਦੇ ਗਲਿਆਰਿਆਂ ਅਤੇ ਘਰਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਾਪੇ ਹੈਰਾਨ ਹਨ ਕਿ ਕਿਉਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਵੀਹ ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਹਨ, ਇੰਨੀ ਵੱਡੀ ਪੱਧਰ ’ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਅਤੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਦਬਾਅ ਦਾ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਪੇਸ਼ਾਵਰ ਦੇ ਤੌਰ ’ਤੇ ਮੈਂ ਪਿਛਲੇ ਕੁਝ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਸੰਬੰਧੀ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸਪਸ਼ਟ ਵਾਧਾ ਦੇਖਿਆ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰ ਲੱਛਣ ਇੰਨੇ ਗੰਭੀਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਵਿੱਚ ਹੀ ਦਵਾਈ ਦੀ ਲੋੜ ਪੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਕੁਝ ਸਾਲ ਪਹਿਲਾਂ ਤਕ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਇਮਤਿਹਾਨਾਂ ਜਾਂ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਸੀ ਅਤੇ ਅਕਸਰ ਥੋੜ੍ਹੇ ਸਮੇਂ ਲਈ ਰਹਿੰਦੀ ਸੀ। ਪਰ ਅੱਜ ਇਹ ਚਿੰਤਾ ਕਾਫ਼ੀ ਲਗਾਤਾਰ ਅਤੇ ਡੂੰਘੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ। 13 ਜਾਂ 14 ਸਾਲ ਦੇ ਬੱਚੇ ਵੀ ਕਈ ਵਾਰ ਪੈਨਿਕ ਅਟੈਕ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਕਰਦੇ ਹਨ - ਸਾਹ ਘੱਟ ਹੋਣਾ, ਦਿਲ ਤੇਜ਼ ਧੜਕਣਾ, ਕੰਬਣ ਅਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਖੋ ਬੈਠਣ ਦਾ ਡਰ। ਕਈ ਮਾਪੇ ਪਹਿਲਾਂ ਇਸਨੂੰ ਦਿਲ ਜਾਂ ਸਰੀਰਕ ਬਿਮਾਰੀ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਪਤਾ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸਮੱਸਿਆ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਅਕਸਰ ਆਪਣੇ ਡਰ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਬਿਆਨ ਕਰ ਸਕਦੇ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਰੀਰ ਲਗਾਤਾਰ ਤਣਾਅ ਦਾ ਭਾਰ ਝੱਲ ਰਿਹਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।

ਇਸਦੇ ਕਾਰਨ ਕਈ ਹਨ। ਪੜ੍ਹਾਈ ਵਿੱਚ ਮੁਕਾਬਲਾ ਬਹੁਤ ਵਧ ਗਿਆ ਹੈ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਬਚਪਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਦੌੜ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਡਿਜਿਟਲ ਦੁਨੀਆ ਨੇ ਵੀ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਵਿਕਾਸ ’ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾਇਆ ਹੈ। ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਤੁਲਨਾ, ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਦਾ ਦਬਾਅ ਅਤੇ ਪਿੱਛੇ ਰਹਿ ਜਾਣ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਵਧਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਪਿਛਲੀਆਂ ਪੀੜ੍ਹੀਆਂ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਅੱਜ ਦੇ ਕਿਸ਼ੋਰ ਲਗਭਗ ਹਰ ਵੇਲੇ ਕਿਸੇ ਨਾ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਂਕਣ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਨੰਬਰ ਹੋਣ, ਲਾਈਕ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸਮਾਜਿਕ ਮਨਜ਼ੂਰੀ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਲਗਾਤਾਰ ਚੌਕਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਖੇਡ, ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਗੱਲਬਾਤ ਅਤੇ ਆਰਾਮ ਦੇ ਮੌਕੇ ਘਟਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ।

ਇੱਕ ਹੋਰ ਚਿੰਤਾਜਨਕ ਰੁਝਾਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਵਾਰ ਦਵਾਈ ਉੱਤੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਿਰਭਰਤਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਦੋਂਕਿ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਕ ਮਦਦ ਉੰਨੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ। ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਹੈ, ਪਰ ਕਈ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵਾਤਾਵਰਣਕ ਦਬਾਅ, ਗਲਤ ਸੋਚ ਦੇ ਪੈਟਰਨ, ਪਰਿਵਾਰਕ ਗੱਲਬਾਤ ਦੀ ਕਮੀ ਅਤੇ ਵੱਧ ਸਕਰੀਨ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ, ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਿਖਲਾਈ ਅਤੇ ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਹਿਯੋਗ ਰਾਹੀਂ ਹੱਲ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤਾਂ ਨਤੀਜੇ ਕਾਫ਼ੀ ਬਿਹਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

ਮਾਪੇ ਵੀ ਅਕਸਰ ਉਲਝਣ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਬਹੁਤੇ ਮਾਪੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਕਈ ਵਾਰ ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਸਫਲਤਾ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਲਈ ਥਾਂ ਘੱਟ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸਹੂਲਤਾਂ ਦੀ ਹੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਦੀ ਵੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਮੇਰੀ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਪ੍ਰੈਕਟਿਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਮਾਮਲਾ ਖ਼ਾਸ ਤੌਰ ’ਤੇ ਯਾਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ 17 ਸਾਲ ਦਾ ਲੜਕਾ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਨਾਲ ਸੈਸ਼ਨ ਲਈ ਆਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਸਨੂੰ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਲਈ ਫੋਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਬੈਠਣ ਲਈ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਹੱਥ ਕੰਬਣ ਲੱਗ ਪਏ। ਉਹ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਿਆ ਅਤੇ ਰੋਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਉਹ ਖੁਦ ਵੀ ਫੋਨ ਦੀ ਆਦਤ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਨੂੰ ਲਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਰਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਡਿਜਿਟਲ ਨਿਰਭਰਤਾ ਕਈ ਵਾਰ ਸਿਰਫ ਆਦਤ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਸਗੋਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੰਘਰਸ਼ ਦਾ ਸੰਕੇਤ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਦਰਦਨਾਕ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਗਾਜ਼ੀਆਬਾਦ ਵਿੱਚ ਤਿੰਨ ਨਾਬਾਲਗ ਭੈਣਾਂ ਨੇ ਆਪਣੀ ਰਿਹਾਇਸ਼ੀ ਇਮਾਰਤ ਦੀ ਨੌਂਵੀਂ ਮੰਜ਼ਿਲ ਤੋਂ ਕੁੱਦ ਕੇ ਜਾਨ ਦੇ ਦਿੱਤੀ। ਰਿਪੋਰਟਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਸੰਦੇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਆਨਲਾਈਨ ਟਾਸਕ-ਅਧਾਰਿਤ ਗੇਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ। ਇਹ ਘਟਨਾ ਸਾਨੂੰ ਯਾਦ ਦਿਵਾਉਂਦੀ ਹੈ ਕਿ ਡਿਜਿਟਲ ਦੁਨੀਆ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ ਅਤੇ ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਮਨਾਂ ’ਤੇ ਡੂੰਘਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਪੁਰਾਤਨ ਗਿਆਨ ਵੀ ਸਾਨੂੰ ਸੁਚੇਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਗਵੇਦ ਦੀ ਇੱਕ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੈ:

“आ नो भद्राः क्रतवो यन्तु विश्वतः”- “ਚਾਰੋਂ ਪਾਸਿਆਂ ਤੋਂ ਸਾਡੇ ਕੋਲ ਸਿਰਫ ਉੱਚੇ ਅਤੇ ਭਲੇ ਵਿਚਾਰ ਆਉਣ।”

ਅੱਜ ਦੇ ਡਿਜਿਟਲ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਜਾਣਕਾਰੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਹ ਪ੍ਰਾਰਥਨਾ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।

ਬਚਪਨ ਨੂੰ ਸਿਰਫ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਦੌੜ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਨਹੀਂ ਬਣਨਾ ਚਾਹੀਦਾ, ਇਹ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਹ ਸਮਾਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਆਤਮਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤਾਕਤ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਵੇ। ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ IQ ਹੀ ਨਹੀਂ, EQ ਵੀ ਉੰਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬੁੱਧੀਮਾਨੀ ਬਿਨਾਂ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਦੇ ਬੱਚੇ ਦੀ ਲੰਬੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਇਸ ਸੰਦਰਭ ਵਿੱਚ ਜਵਾਹਰਲਾਲ ਨਹਿਰੂ ਦੀ ਇੱਕ ਗੱਲ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਬੱਚੇ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰਾਸ਼ਟਰ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਦੇ-ਪੋਸਦੇ ਹਾਂ, ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਾਜ ਦਾ ਭਵਿੱਖ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਦੇ ਡਿਜਿਟਲ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਹੋਰ ਵੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਬੱਚਿਆਂ ਦੀ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਦੁਨੀਆ ਕਈ ਵਾਰ ਮਨੁੱਖੀ ਰਿਸ਼ਤਿਆਂ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਕਰੀਨਾਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ। ਅੱਜ ਦਾ ਸਵਾਲ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਕੀ ਅਸੀਂ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਂ ਦੇ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਾਂ ਸਿਰਫ ਸਕਰੀਨ?

ਇਸ ਲਈ ਹੱਲ ਕੀ ਹਨ? ਇਸ ਲਈ ਕੁਝ ਕਦਮ ਲਾਜ਼ਮੀ ਹਨ:

1. ਬਚਪਨ ਸਿਰਫ ਸਫਲਤਾ ਦੀ ਦੌੜ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਹ ਜੀਵਨ ਦਾ ਉਹ ਦੌਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਰਿਸ਼ਤੇ, ਜਿਗਿਆਸਾ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਤਾਕਤ ਵਿਕਸਿਤ ਹੋਵੇ। IQ ਦੇ ਨਾਲ EQ ਵੀ ਉੰਨਾ ਹੀ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ।

2. ਜੇ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਮਾਪੇ ਹੋਣ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਡਿਵਾਈਸਾਂ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਸਾਨੂੰ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਦੂਰੀ ਵਿਰਾਸਤ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਅਸਲ ਸੰਕਟ ਇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਬੱਚੇ ਸਕਰੀਨ ਵਰਤਦੇ ਹਨ, ਸੰਕਟ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਸਕਰੀਨਾਂ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਸਾਡੀ ਥਾਂ ਲੈ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।

3. ਮਾਪੇ ਖੁਦ ਉਦਾਹਰਨ ਬਣਨ। ਬੱਚੇ ਉਹੀ ਸਿੱਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਉਹ ਆਪਣੇ ਮਾਪਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਮਾਪੇ ਹਰ ਵੇਲੇ ਫੋਨ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਬੱਚੇ ਵੀ ਉਹੀ ਅਭਿਆਸ ਅਪਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਮਾਪਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਸਕਰੀਨ ਸਮੇਂ ’ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਰੱਖਣਾ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਹੈ।

4. ਗੁਣਵੱਤਾ ਵਾਲਾ ਸਮਾਂ ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਸਿਰਫ ਇਕੱਠੇ ਬੈਠਣਾ ਕਾਫ਼ੀ ਨਹੀਂ, ਅਸਲੀ ਗੱਲਬਾਤ, ਸਾਂਝੇ ਖਾਣੇ ਅਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਨਾ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸੁਰੱਖਿਆ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।

5. ਪਰਿਵਾਰਕ ਸਕਰੀਨ-ਫ੍ਰੀ ਸਮਾਂ ਬਣਾਓ। ਖਾਣੇ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪੜ੍ਹਾਈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸੌਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਪਲਾਂ ਨੂੰ ਸਕਰੀਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਰੱਖਣਾ ਪਰਿਵਾਰਕ ਜੋੜ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।

6. ਔਫਲਾਈਨ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕਰੋ। ਖੇਡਾਂ, ਕਿਤਾਬਾਂ, ਕਲਾ ਅਤੇ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜੜਨ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰਚਨਾਤਮਕਤਾ, ਧੀਰਜ ਅਤੇ ਸੰਤੁਲਨ ਵਿਕਸਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।

7. ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਿੱਖਿਆ ਲਾਜ਼ਮੀ ਬਣੇ। ਅਕਾਦਮਿਕ ਗਿਆਨ ਦੇ ਨਾਲ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ, ਸੰਭਾਲਣ ਅਤੇ ਸਾਂਝਾ ਕਰਨ ਦੀ ਸਿੱਖਿਆ ਵੀ ਮਿਲਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।

8. ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਲਈ ਸਮੇਂ ਸਿਰ ਮਦਦ ਉਪਲਬਧ ਹੋਵੇ। ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਸੌਖੀ ਪਹੁੰਚ ਛੋਟੀਆਂ ਸਮੱਸਿਆਵਾਂ ਨੂੰ ਵੱਡੀਆਂ ਬਣਨ ਤੋਂ ਰੋਕ ਸਕਦੀ ਹੈ।

9. ਡਿਜਿਟਲ ਨੀਤੀਆਂ ’ਤੇ ਵੀ ਗੰਭੀਰ ਚਰਚਾ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ। ਕੁਝ ਯੂਰਪੀ ਦੇਸ਼ਾਂ ਨੇ ਛੋਟੀ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ’ਤੇ ਸੀਮਾਵਾਂ ਲਾਉਣ ਬਾਰੇ ਕਦਮ ਚੁੱਕੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕਰਨਾਟਕ ਅਤੇ ਆਂਧਰਾ ਪ੍ਰਦੇਸ਼ ਵਰਗੇ ਰਾਜਾਂ ਨੇ 13 ਸਾਲ ਤੋਂ ਘੱਟ ਉਮਰ ਦੇ ਬੱਚਿਆਂ ਲਈ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ ਉੱਤੇ ਪਾਬੰਦੀ ਬਾਰੇ ਵਿਚਾਰ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਇਹ ਕਦਮ ਵਾਕਈ ਸਲਾਹੁਣਯੋਗ ਹਨ।

ਬਚਪਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸਿਰਫ ਮਾਪਿਆਂ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ। ਨੈਲਸਨ ਮੰਡੇਲਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਸੀ,

“ਕਿਸੇ ਵੀ ਸਮਾਜ ਦੀ ਰੂਹ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਦਰਪਣ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਕਿਵੇਂ ਵਤੀਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।”

ਜੇ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਮਾਂ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਦਿਲ ਨਹੀਂ ਦੇ ਸਕਦੇ ਤਾਂ ਕੱਲ੍ਹ ਨੂੰ ਉਹ ਸਾਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਚੁੱਪੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਜਵਾਬ ਦੇਣਗੇ। ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਸਕਰੀਨਾਂ ਨਹੀਂ, ਸਾਂਝ ਅਤੇ ਸਹਾਰਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਡਿਜਿਟਲ ਦੁਨੀਆ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਿਆਪਕ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ। ਬਚਪਨ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਸਿਰਫ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਅੱਜ ਦੇ ਬੱਚੇ ਹੀ ਕੱਲ੍ਹ ਦਾ ਸਮਾਜ ਬਣਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਬਚਪਨ ਮਿੱਟੀ ਵਰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਉਸਨੂੰ ਗੰਢਾਂਗੇ, ਕੱਲ੍ਹ ਉਹੀ ਸਮਾਜ ਬਣ ਕੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਵੇਗਾ।

**

ਡਾ. ਕਵਿਤਾ ਸ਼ਰਮਾ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨਿਕ ਕਾਊਂਸਲਰ ਹਨ ਅਤੇ ਬੱਚਿਆਂ ਅਤੇ ਕਿਸ਼ੋਰਾਂ ਦੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਕਾਊਂਸਲਿੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.om)