“ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਢਾਲ ਬਣ ਕੇ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਅਧੂਰਾਪਣ ...”
(31 ਅਕਤੂਬਰ 2026)

ਪੋਸਟਪਾਰਟਮ ਡਿਪਰੈਸ਼ਨ ਨੌਂ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਿਰਫ ਦਿਨਾਂ ਅਤੇ ਮਹੀਨਿਆਂ ਦਾ ਲੇਖਾ-ਜੋਖਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਔਰਤ ਦੇ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਵਾਪਰਨ ਵਾਲਾ ਸਭ ਤੋਂ ਡੂੰਘਾ, ਖੂਬਸੂਰਤ ਅਤੇ ਰੁਹਾਨੀ ਇਨਕਲਾਬ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਜਿਸਮ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਧੜਕਣ ਨੂੰ ਪਾਲਣਾ, ਆਪਣੇ ਖੂਨ ਨਾਲ ਉਸ ਨੂੰ ਸਿੰਜਣਾ ਅਤੇ ਹਰ ਪਲ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੇ ਅਹਿਸਾਸ ਨੂੰ ਸਮੋ ਕੇ ਰੱਖਣਾ, ਇਹ ਇੱਕ ਅਜਿਹਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਲਫਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਆਨ ਕਰਨਾ ਨਾਮੁਮਕਿਨ ਹੈ। ਇਹ ਨੌਂ ਮਹੀਨੇ ਉਮੀਦ, ਉਡੀਕ ਅਤੇ ਅਥਾਹ ਪਿਆਰ ਦਾ ਇੱਕ ਨਿਰੰਤਰ ਵਹਾਅ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਸਵੇਰ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਆਸ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਹਰ ਰਾਤ ਪੇਟ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਹਲਚਲ ਨੂੰ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਿਆਂ ਬੀਤਦੀ ਹੈ।

ਪਰ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਅਤੇ ਖੂਬਸੂਰਤ ਸਫਰ ਦਾ ਇੱਕ ਦੂਜਾ ਪੱਖ ਵੀ ਹੈ ਜੋ ਜਨਮ ਤੋਂ ਤੁਰੰਤ ਬਾਅਦ ਸ਼ੁਰੂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਬੱਚਾ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਘਰ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਮਾਹੌਲ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਧਾਈਆਂ ਦੇ ਸੁਨੇਹੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਇਸ ਸ਼ੋਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਅਕਸਰ ਉਸ ਨਵੀਂ ਮਾਂ ਦੀ ਰੂਹ ਦਾ ਦਰਦ ਦੱਬ ਕੇ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਾਂ ਨੇ ਨੌਂ ਮਹੀਨੇ ਅਥਾਹ ਉਤਸ਼ਾਹ ਅਤੇ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਬੱਚੇ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਰ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਜਨਮ ਦੇਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਚਾਨਕ ਇੱਕ ਗੂੜ੍ਹੇ ਹਨੇਰੇ ਅਤੇ ਅਣਜਾਣੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤੁਫਾਨ ਵਿੱਚ ਘਿਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਮਾਨਸਿਕ ਅਤੇ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਵਿਗਿਆਨਿਕ ਭਾਸ਼ਾ ਵਿੱਚ ‘ਪੋਸਟਪਾਰਟਮ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ’ (Postpartum Depression) ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬੱਚੇ ਦੇ ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਔਰਤ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਜੈਵਿਕ ਅਤੇ ਹੌਰਮੋਨਲ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਐਸਟ੍ਰੋਜਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰੋਜੈਸਟ੍ਰੋਨ ਵਰਗੇ ਹੌਰਮੋਨਜ਼ ਦਾ ਪੱਧਰ ਜੋ ਗਰਭ ਅਵਸਥਾ ਦੌਰਾਨ ਬਹੁਤ ਉੱਚਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਨਮ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਅਚਾਨਕ ਬਹੁਤ ਹੇਠਾਂ ਡਿਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਚਾਨਕ ਆਈ ਗਿਰਾਵਟ ਦਿਮਾਗੀ ਰਸਾਇਣਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਿਜ਼ਾਜ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖੇ ਬਦਲਾਅ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਨਵੀਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਰੰਤਰ ਥਕਾਵਟ, ਨੀਂਦ ਦੀ ਭਾਰੀ ਘਾਟ, ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਦੁੱਧ ਪਿਆਉਣ ਦੀ ਅਸਮਰੱਥਾ ਦਾ ਡਰ ਅਤੇ 24 ਘੰਟੇ ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਕਰਨ ਦਾ ਬੋਝ ਚੁੱਕਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਾਰਕ ਮਿਲ ਕੇ ਮਾਂ ਦੇ ਮਾਨਸਿਕ ਸੰਤੁਲਨ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਕੇ ਰੱਖ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕੋਈ ਨਾਟਕ, ਬਹਾਨਾ ਜਾਂ ਮਾਂ ਦੀ ਨਿੱਜੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਸਗੋਂ ਇਹ ਇੱਕ ਗੰਭੀਰ ਡਾਕਟਰੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ। ਪੋਸਟਪਾਰਟਮ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਤੋਂ ਪੀੜਿਤ ਮਾਂ ਅੰਦਰੋਂ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਦੋਸ਼-ਭਾਵਨਾ ਨਾਲ ਜੂਝਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਗੋਦ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਰੋਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਆਪਣੀ ਹੋਂਦ ਅਤੇ ਅਜ਼ਾਦੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਇੱਕ “ਬੁਰੀ ਮਾਂ” ਮੰਨਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਨਵੀਂ ਮਾਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਨਹੀਂ ਕਰ ਪਾਉਂਦੀ ਜੋ ਬਾਕੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਉਸ ਤੋਂ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਹਨ।

ਸਾਡੇ ਸਮਾਜ ਦੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤ੍ਰਾਸਦੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮਾਂ ਦੀ ਇਸ ਮਾਨਸਿਕ ਸਥਿਤੀ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਬਜਾਏ ਉਸ ਉੱਤੇ ਤਾਹਨੇ ਕੱਸੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਔਰਤ ਆਪਣੀ ਥਕਾਵਟ ਜਾਂ ਉਦਾਸੀ ਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਕਰਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ “ਨਖਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲੀ”, “ਕਮਜ਼ੋਰ” ਜਾਂ “ਅਹਿਸਾਨਫਰਾਮੋਸ਼” ਕਹਿ ਕੇ ਚੁੱਪ ਕਰਵਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋਕ ਅਕਸਰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਪਹਿਲਾਂ ਵੀ ਔਰਤਾਂ ਬੱਚੇ ਪਾਲਦੀਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਰੋਈਆਂ। ਇਹ ਤੁਲਨਾ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ’ਤੇ ਗਹਿਰਾ ਜ਼ਖਮ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰ ਦੇ ਤੁਫਾਨ ਨੂੰ ਛੁਪਾਉਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਚੁੱਪਚਾਪ ਰਾਤਾਂ ਨੂੰ ਹੰਝੂ ਵਹਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਡਿਪ੍ਰੈਸ਼ਨ ਦੇ ਮੁੱਖ ਲੱਛਣਾਂ ਵਿੱਚ ਬਿਨਾਂ ਕਿਸੇ ਸਪਸ਼ਟ ਕਾਰਨ ਦੇ ਲਗਾਤਾਰ ਉਦਾਸ ਰਹਿਣਾ, ਅਚਾਨਕ ਰੋਣਾ, ਬੱਚੇ ਨਾਲ ਭਾਵਨਾਤਮਕ ਲਗਾਓ ਮਹਿਸੂਸ ਨਾ ਹੋਣਾ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਨੀਂਦ ਦਾ ਵਿਗੜਨਾ, ਅਥਾਹ ਥਕਾਵਟ, ਅਤੇ ਗੰਭੀਰ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਜਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਆਉਣਾ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।

ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਸਮੱਸਿਆ ਨਾਲ ਨਿਪਟਣ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾ ਕਦਮ ਪਰਿਵਾਰ ਅਤੇ ਪਤੀ ਦੀ ਬਰਾਬਰ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਹੈ। ਬੱਚਾ ਪਾਲਣਾ ਸਿਰਫ ਮਾਂ ਦੀ ਜ਼ਿੰਮੇਵਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਬੱਚੇ ਦੀ ਦੇਖਭਾਲ ਵਿੱਚ ਹਿੱਸਾ ਲੈਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਜੋ ਮਾਂ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਨੀਂਦ ਮਿਲ ਸਕੇ। ਨਵੀਂ ਮਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ ਨੂੰ ਹਮਦਰਦੀ ਨਾਲ ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਦਿਵਾਓ ਕਿ ਉਹ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਚੰਗੀ ਮਾਂ ਹੈ। ਸਮਾਜ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਨਸਿਕ ਸਿਹਤ ’ਤੇ ਚਰਚਾ ਕਰਕੇ ਇਸ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਅਲਾਮਤਾਂ (ਅਲਾਮਤਾਂ = ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ, ਸੰਕੇਤਾਂ ਲੱਛਣਾਂ; ਅਲਾਮਤਾਂ ਦਾ ਅਰਥ ਬਿਮਾਰੀਆਂ ਹਰਗਿਜ਼ ਨਹੀਂ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕੁਝ ਸਮਝਦੇ ਅਤੇ ਆਪਣੀਆਂ ਰਚਨਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਰਤਦੇ ਹਨ --- ਸੰਪਾਦਕ) ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨਾ ਹੋਵੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਉਦਾਸੀ ਦੇ ਲੱਛਣ ਦੋ ਹਫਤਿਆਂ ਤੋਂ ਵੱਧ ਰਹਿਣ ਤਾਂ ਬਿਨਾਂ ਝਿਜਕ ਕਿਸੇ ਮਨੋਵਿਗਿਆਨੀ ਜਾਂ ਮਾਹਿਰ ਡਾਕਟਰ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲੈਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਸਹੀ ਥੈਰੇਪੀ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਨਾਲ ਇਹ ਸਥਿਤੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਠੀਕ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਮਾਂ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਜਨਮ ਦੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਾਂ ਦਾ ਵੀ ਨਵਾਂ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਨੂੰ ਹਮਦਰਦੀ, ਪਿਆਰ, ਸਤਿਕਾਰ ਅਤੇ ਸਹਾਰੇ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਪੂਰੇ ਸਫਰ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਨਿੱਘ ਅਤੇ ਬੇਸ਼ਰਤ ਪਿਆਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਨਵੀਂ ਮਾਂ ਨੂੰ ਉਸ ਔਖੇ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਕਿਸੇ ਤਾਹਨੇ ਦੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਮੋਢੇ, ਪਰਿਵਾਰ ਦੇ ਸਹਾਰੇ ਅਤੇ ਹਮਦਰਦੀ ਦੀ ਲੋੜ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।

ਮਾਂ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਲਈ ਆਪਣਾ ਸੁਖ, ਨੀਂਦ ਅਤੇ ਵਜੂਦ ਤਕ ਨਿਛਾਵਰ ਕਰ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਇਸ ਅਥਾਹ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਕੁਰਬਾਨੀ ਦਾ ਮੁੱਲ ਮਿਣਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜਦੋਂ ਪਰਿਵਾਰ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਇੱਕ ਢਾਲ ਬਣ ਕੇ ਖੜ੍ਹਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਉਸਦਾ ਅਧੂਰਾਪਣ ਅਤੇ ਮਾਨਸਿਕ ਤਣਾਅ ਪਿਆਰ ਦੇ ਨਿੱਘ ਵਿੱਚ ਪਿਘਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲੋੜ ਹੈ ਨਵੀਂਆਂ ਮਾਂਵਾਂ ਦੇ ਦਰਦ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਫੂਜ਼ ਛਾਂ ਬਣਨ ਦੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਹ ਪਿਆਰ ਅਤੇ ਸਤਿਕਾਰ ਦੇਣ ਦੀ, ਜਿਸਦੀਆਂ ਉਹ ਹੱਕਦਾਰ ਹਨ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.)