“ਜਦੋਂ ਖੇਤ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ’ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਗਿਰੇਗਾ ਤਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ...”
(3 ਅਗਸਤ 2026)

ਭੂਮਿਕਾ:

ਗੁਰਬਾਣੀ/ਸਾਹਿਤਕ ਸੰਦੇਸ਼: “ਹਰਿਆ ਤਿਲੁ ਬੂਆੜ ਜਿਉਂ ਫਲੁ ਕੰਮ ਨ ਕਿਤੈ॥” - ਭਾਈ ਗੁਰਦਾਸ ਜੀ (ਵਾਰ 36, ਪੌੜੀ 11) ਤਿਲਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਉੱਗਿਆ ‘ਬੂਆੜ’ (ਨਦੀਨ) ਭਾਵੇਂ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਹਰਾ-ਭਰਾ ਲਗਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਫਲ ਕਿਸੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ; ਉਹ ਸਿਰਫ ਮੁੱਖ ਫਸਲ ਦੀ ਖੋਰਾਕ ਖੋਂਹਦਾ ਹੈ।

ਖੇਤਾਂ ਦੇ ਗੁਪਤ ਦੁਸ਼ਮਣ ਅਤੇ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਕਹਿਰ - ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਸੂਝਵਾਨ ਕਿਸਾਨ ਵੀਰੋ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਫਸਲ ਬੀਜਦੇ ਹਾਂ ਤਾਂ ਉਸ ਫਸਲ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਕਈ ਅਣਚਾਹੇ ਪੌਦੇ ਵੀ ਉੱਗ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ‘ਨਦੀਨ’ (Weeds) ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਕਣਕ ਵਿੱਚ ‘ਗੁੱਲੀ ਡੰਡਾ’ ਅਤੇ ਝੋਨੇ ਜਾਂ ਨਰਮੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚੌੜੇ ਪੱਤਿਆਂ ਵਾਲੇ ਘਾ ਸਾਡੀ ਮੁੱਖ ਫਸਲ ਦਾ ਹਿੱਸਾ - ਖਾਦ, ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਧੁੱਪ-ਖੋਹ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਦੀਨਾਂ ਨੂੰ ਖਤਮ ਕਰਨ ਲਈ ਅੱਜ ਦਾ ਕਿਸਾਨ ਪੂਰੇ ਦੇ ਪੂਰੇ ਖੇਤ ’ਤੇ ਨਦੀਨ ਨਾਸ਼ਕ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਦਾ ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਛਿੜਕਾਅ (Broad-spectrum herbicide use) ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਬਿਲਕੁਲ ਉਵੇਂ ਹੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਚੋਰ ਨੂੰ ਫੜਨ ਲਈ ਪੂਰੇ ਪਿੰਡ ’ਤੇ ਕਰਫਿਊ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਨਤੀਜਾ? ਸਾਡੀ ਮਿੱਟੀ ਜ਼ਹਿਰੀਲੀ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਖੇਤੀ ਦਾ ਖਰਚਾ ਵਧ ਰਿਹਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਖਤਰਨਾਕ ਗੱਲ- ਇਹ ਨਦੀਨ ਹੁਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਆਦੀ (Resistant) ਹੁੰਦੇ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਆਰਟੀਫੀਸ਼ਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (AI) ਦੀ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤਕਨੀਕ, ਜਿਸ ਨੂੰ ‘ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਜ਼ਨ’ (Computer Vision) ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਸਮੱਸਿਆ ਦਾ ਇੱਕ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸਟੀਕ ਅਤੇ ਹਰਾ-ਭਰਾ ਹੱਲ ਲੈ ਕੇ ਆਈ ਹੈ [1]।

‘ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਜ਼ਨ’ ਕੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਨਦੀਨ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਪਛਾਣਦਾ ਹੈ?

ਸਾਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਜ਼ਨ AI ਦੀ ਉਹ ‘ਅੱਖ’ ਹੈ ਜੋ ਕੈਮਰੇ ਰਾਹੀਂ ਦੇਖ ਕੇ ਇਹ ਫੈਸਲਾ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ ਕਿ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿਸ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ ਕੀ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਤਜਰਬੇਕਾਰ ਕਿਸਾਨ ਦੂਰੋਂ ਹੀ ਪੱਤੇ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦੇਖ ਕੇ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਕਣਕ ਦਾ ਬੂਟਾ ਹੈ ਜਾਂ ਗੁੱਲੀ ਡੰਡੇ ਦਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਹੀ ਕੰਮ AI ਦਾ ਮਾਡਲ ਕਰਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤਕਨੀਕ ਵਿੱਚ ਓਬਜੈਕਟ ਡਿਟੈਕਸ਼ਨ (Object Detection) ਅਤੇ ਸਿਮੈਂਟਿਕ ਸੈਗਮੈਂਟੇਸ਼ਨ (Semantic Segmentation) ਨਾਮ ਦੇ ਦੋ ਮੁੱਖ ਫਾਰਮੂਲੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ [2]:

ਫਸਲ ਅਤੇ ਨਦੀਨ ਦਾ ਫਰਕ: ਜਦੋਂ ਟਰੈਕਟਰ ਜਾਂ ਡਰੋਨ ਦੇ ਅੱਗੇ ਲੱਗਿਆ ਹਾਈ ਸਪੀਡ ਕੈਮਰਾ ਖੇਤ ਦੀਆਂ ਫੋਟੋਆਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਤਾਂ AI ਮਾਡਲ ਪੱਤਿਆਂ ਦੇ ਆਕਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨਾੜੀਆਂ (Veins) ਦੇ ਪੈਟਰਨ ਅਤੇ ਹਰੇ ਰੰਗ ਦੀ ਸ਼ੇਡ (Tone) ਨੂੰ ਸਕਿੰਟ ਦੇ ਸੌਵੇਂ ਹਿੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮਾਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣਾ: AI ਮਾਡਲ ਫਸਲ ਦੇ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ‘ਹਰਾ ਨਿਸ਼ਾਨ’ (ਸੁਰੱਖਿਅਤ) ਦੇ ਦਿੰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਦੀਨ ਦੇ ਬੂਟੇ ਨੂੰ ‘ਲਾਲ ਨਿਸ਼ਾਨ’ (ਦੁਸ਼ਮਣ) ਵਜੋਂ ਚਿੰਨ੍ਹਿਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।

ਧਰਾਤਲ ’ਤੇ ਇਹ ਤਕਨੀਕ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੀ ਹੈ?

ਇਸ ਵਿਗਿਆਨ ਨੂੰ ਖੇਤ ਵਿੱਚ ਵਰਤਣ ਲਈ ਦੋ ਤਰੀਕੇ ਅਪਣਾਏ ਜਾ ਰਹੇ ਹਨ:

ਸਮਾਰਟ ਸਪਰੇਅਰ ਛਤਰੀ (Smart Boom Sprayers): ਟਰੈਕਟਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਲੱਗਣ ਵਾਲੀ ਸਪਰੇਅ ਪਾਈਪ (Boom) ਉੱਤੇ ਕੈਮਰੇ ਅਤੇ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ ਨੌਜ਼ਲ (Nozzles) ਲੱਗੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਕੰਪਿਊਟਰ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਟਰੈਕਟਰ ਚਲਦਾ ਹੈ, ਕੈਮਰਾ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਦੇਖਦਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਹੀ ਕਿਸੇ ਨੌਜ਼ਲ ਦੇ ਬਿਲਕੁਲ ਹੇਠਾਂ ਕੋਈ ਨਦੀਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਸਿਰਫ ਉਹੀ ਨੌਜ਼ਲ ਇੱਕ ਸਕਿੰਟ ਲਈ ਖੁੱਲ੍ਹਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਦੀਨ ਉੱਤੇ ਸਟੀਕ ਸਪਰੇਅ (Spot Spraying) ਕਰਕੇ ਬੰਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਸਲ ਦੇ ਬੂਟੇ ਉੱਤੋਂ ਲੰਘਣ ਵੇਲੇ ਸਪਰੇਅ ਬਿਲਕੁਲ ਬੰਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ [3]।

AI ਨਦੀਨ ਪੁੱਟਣ ਵਾਲੀਆਂ ਮਸ਼ੀਨਾਂ (Robotic Weeders): ਕਈ ਅਗਾਂਹਵਧੂ ਦੇਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੇ ਛੋਟੇ ਰੋਬੌਟ ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਜ਼ਨ ਦੀ ਮਦਦ ਨਾਲ ਨਦੀਨ ਨੂੰ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇੱਕ ਛੋਟੀ ਜਿਹੀ ਮਕੈਨੀਕਲ ਬਲੇਡ ਜਾਂ ਲੇਜ਼ਰ (Laser) ਰਾਹੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜੜ੍ਹ ਤੋਂ ਉਖਾੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਇੱਕ ਬੂੰਦ ਵੀ ਜ਼ਹਿਰ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ [4]।

ਵਿਗਿਆਨਕ ਅੰਕੜੇ: ਸਫਲਤਾ ਅਤੇ ਬੱਚਤ

ਪੰਜਾਬ ਐਗਰੀਕਲਚਰਲ ਯੂਨੀਵਰਸਿਟੀ (PAU) ਅਤੇ ਅੰਤਰਰਾਸ਼ਟਰੀ ਖੇਤੀ ਖੋਜ ਸੰਸਥਾਵਾਂ (ICAR) ਦੇ ਤਾਜ਼ਾ ਅਧਿਐਨਾਂ ਵਿੱਚ ਜਦੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਜ਼ਨ ਮਾਡਲਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕੀਤੀ ਗਈ ਤਾਂ ਨਤੀਜੇ ਹੈਰਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ:

ਪਛਾਣ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ (Accuracy): ਆਧੁਨਿਕ AI ਮਾਡਲ ਝੋਨੇ ਅਤੇ ਨਰਮੇ ਵਰਗੀਆਂ ਫਸਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਨਦੀਨਾਂ ਨੂੰ 94% ਤੋਂ 96% ਤਕ ਦੀ ਸਟੀਕਤਾ ਨਾਲ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਬੂਟਾ ਕਿੰਨਾ ਵੀ ਛੋਟਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਹੋਵੇ [5]।

ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਦੀ 70% ਤੋਂ 80% ਤਕ ਬੱਚਤ: ਕਿਉਂਕਿ ਸਪਰੇਅ ਪੂਰੇ ਖੇਤ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਿਰਫ ਨਦੀਨ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ’ਤੇ ਹੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਨਦੀਨ ਨਾਸ਼ਕ ਦਵਾਈਆਂ ਦੀ ਖਪਤ ਵਿੱਚ 80% ਤਕ ਦੀ ਭਾਰੀ ਕਮੀ ਦੇਖੀ ਗਈ ਹੈ। ਯਾਨੀ ਜਿੱਥੇ ਪਹਿਲਾਂ 500 ਰੁਪਏ ਦੀ ਦਵਾਈ ਲਗਦੀ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਹੁਣ ਸਿਰਫ 100 ਰੁਪਏ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ [3][6]।

ਪੰਜਾਬ ਦੇ ਕਿਸਾਨਾਂ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ ਨੂੰ ਸਿੱਧੇ ਫਾਇਦੇ:

ਆਮਦਨ ਵਿੱਚ ਵਾਧਾ: ਨਦੀਨ ਨਾਸ਼ਕਾਂ ’ਤੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਰੁਪਏ ਦਾ ਖਰਚਾ ਸਿੱਧਾ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚ ਮੁਨਾਫੇ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਚੇਗਾ।

ਮਿੱਟੀ ਅਤੇ ਦੋਸਤ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ: ਜਦੋਂ ਖੇਤ ਦੀ ਸਾਰੀ ਮਿੱਟੀ ’ਤੇ ਜ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਗਿਰੇਗਾ ਤਾਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮਿੱਤਰ ਕੀੜੇ (ਜਿਵੇਂ ਗੰਡੋਏ) ਅਤੇ ਸੂਖਮ ਜੀਵ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰਹਿਣਗੇ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਜ਼ਮੀਨ ਦੀ ਉਪਜਾਊ ਸ਼ਕਤੀ ਵਧੇਗੀ।

ਸਿਹਤਮੰਦ ਅਨਾਜ ਅਤੇ ਸਾਫ ਪਾਣੀ: ਖੇਤਾਂ ਵਿੱਚ ਘੱਟ ਰਸਾਇਣ ਪੈਣ ਕਾਰਨ ਸਾਡਾ ਭੂ-ਜਲ (Underground water) ਜ਼ਹਿਰੀਲਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਚੇਗਾ ਅਤੇ ਸਾਡੀ ਥਾਲੀ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚਣ ਵਾਲਾ ਅਨਾਜ ਵੀ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋਵੇਗਾ।

ਸਿੱਟਾ: ਸਮਝਦਾਰੀ ਦੀ ਖੇਤੀ, ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਤਰੱਕੀ

ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਕਹਿੰਦੇ ਸਨ ਕਿ “ਖੇਤੀ ਖਸਮਾਂ ਸੇਤੀ” ਯਾਨੀ ਖੇਤੀ ਹਮੇਸ਼ਾ ਨਿਗਰਾਨੀ ਅਤੇ ਦੇਖਭਾਲ ਮੰਗਦੀ ਹੈ। ਆਰਟੀਫੀਸ਼ਲ ਇੰਟੈਲੀਜੈਂਸ (AI) ਅਤੇ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਜ਼ਨ ਸਾਨੂੰ ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਹੀ ਆਧੁਨਿਕ ਨਜ਼ਰ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ ਜੋ ਖੇਤ ਦੇ ਹਰ ਇੱਕ ਬੂਟੇ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ।

ਅੰਨ੍ਹੇਵਾਹ ਜ਼ਹਿਰਾਂ ਪਾ ਕੇ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਬਿਮਾਰ ਕਰਨ ਦੀ ਬਜਾਏ ਸਾਨੂੰ ਤਕਨਾਲੋਜੀ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ਕਰਕੇ ਸਿਰਫ ਦੁਸ਼ਮਣ ਬੂਟਿਆਂ ਨੂੰ ਨਿਸ਼ਾਨਾ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ PAU ਦੀਆਂ ਸਿਫਾਰਸ਼ਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਾਰਟ ਸਪਰੇਅ ਤਕਨੀਕਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਵਾਂਗੇ ਤਾਂ ਪੰਜਾਬ ਦੀ ਖੇਤੀ ਘੱਟ ਖਰਚੇ ਵਾਲੀ, ਟਿਕਾਊ ਅਤੇ ਵਾਤਾਵਰਣ-ਪੱਖੀ ਬਣ ਜਾਵੇਗੀ।

*     *     *

ਹਵਾਲੇ (References):

Punjab Agricultural University (PAU), 2024. Integrated Weed Management Practices and Chemical Reduction in Field Crops. PAU Research Bulletin, No. 34. (ਨਦੀਨ ਪ੍ਰਬੰਧਨ ਅਤੇ ਰਸਾਇਣ ਘਟਾਉਣ ’ਤੇ PAU ਦੀ ਗਾਈਡਲਾਈਨ).

Indian Council of Agricultural Research (ICAR), 2025. Computer Vision and Deep Learning Frameworks for Precision Agriculture in India. Technical Report, New Delhi. (ਭਾਰਤੀ ਖੇਤੀ ਵਿੱਚ ਕੰਪਿਊਟਰ ਵਿਜ਼ਨ ਦੀ ਵਰਤੋਂ ’ਤੇ ਖੋਜ).

Journal of Precision Agriculture, 2024. Performance Evaluation of Real-time Smart Boom Sprayers using Convolutional Neural Networks for Weed Detection. (ਸਮਾਰਟ ਬੂਮ ਸਪਰੇਅਰਾਂ ਦੀ ਕਾਰਗੁਜ਼ਾਰੀ ਅਤੇ 80% ਦਵਾਈ ਬੱਚਤ ਦੀ ਵਿਗਿਆਨਕ ਪੁਸ਼ਟੀ) .

International Journal of Agricultural Robotics, 2025. Autonomous Laser and Mechanical Weeding Systems: A Review of Field Implementation. (ਬਿਨਾਂ ਜ਼ਹਿਰ ਲੇਜ਼ਰ ਰਾਹੀਂ ਨਦੀਨ ਖਤਮ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਰੋਬੋਟਾਂ ਦੀ ਸਮੀਖਿਆ).

ICAR-Indian Agricultural Statistics Research Institute (IASRI), 2025. Object Detection Metrics for Weed-Crop Segmentation in Row Crops. Technical Monograph Series. (ਨਦੀਨ ਪਛਾਣ ਵਿੱਚ 94-96% Accuracy ਦੇ ਅੰਕੜੇ).

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)