“ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਅੱਜਕਲ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਟਿਕਟ ਜਾਂ ਅਹੁਦਾ ...”
(20 ਜੂਨ 2026)

ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹਰ ਥਾਣੇ ਵਿੱਚ ਕਈ ਕਈ ਟਾਊੇਟ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਜਿਹੜੇ ਉਸ ਸਮੇਂ ਥਾਣੇ ਦਾ ਕੰਮ ਚਲਾਉਂਦੇ ਸਨ ਅਤੇ ਪੁਲੀਸ ਨੂੰ ਕਿਸ ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਕੀ ਕਰਦਾ ਕਿਹੜਾ ਨਸ਼ੇ ਵੇਚਦਾ ਕਿਹੜੀ ਔਰਤ ਕਿਹੋ ਜਿਹੀ ਹੈ ਬਾਰੇ ਸੂਚਨਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ। ਪੁਲੀਸ ਇਨਾਂ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਸੂਚਨਾ ’ਤੇ ਚਲਦੀ ਸੀ। ਬੇਸ਼ਕ ਅੱਜ ਵੀ ਇਹ ਟਾਊਟ ਮੌਜੂਦ ਹਨ ਪਰ ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਮ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ “ਬਲੈਕ ਕੈਟ”, “ਪੁਲਿਸ ਮਿੱਤਰ” ਜਾਂ “ਖਾਸ ਸੰਪਰਕ ਵਾਲੇ ਲੋਕ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਉਹ ਲੋਕ ਹਨ ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪੁਲਿਸ, ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਨ ਜਾਂ ਸਿਆਸੀ ਆਗੂਆਂ ਦੇ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੇੜਤਾ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਸਮਾਜਿਕ ਜਾਂ ਨਿੱਜੀ ਤਾਕਤ ਵਜੋਂ ਵਰਤਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਮ ਤੌਰ ’ਤੇ ਦੋਹਰੀ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਕਿਸੇ ਸੰਸਥਾ, ਯੂਨੀਅਨ ਜਾਂ ਅੰਦੋਲਨ ਦੇ ਹਮਦਰਦ ਬਣ ਕੇ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਭਰੋਸਾ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਫਿਰ ਉਸਦੀਆਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ, ਯੋਜਨਾਵਾਂ ਜਾਂ ਰਣਨੀਤੀਆਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ ਤਕ ਪਹੁੰਚਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਯਾਨੀ ਕਿ ਵਿਭੀਸ਼ਣ। ਅੱਜਕਲ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਟਾਊਟਾਂ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸ਼ਹਿਰਾਂ ਦੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਕੋਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਚੁੱਕੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਘੇਰਾ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੈਡੀਕਲ ਵਰਗੇ ਕਿੱਤੇ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਸ਼ਮੂਲੀਅਤ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਾਲਕ, ਐਂਬੂਲੈਂਸ ਡਰਾਈਵਰ, ਆਟੋਚਾਲਕ ਵਜੋਂ ਵੀ ਅਸੀਂ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹਾਂ। ਕਈਆਂ ਨੇ ਕੁਝ ਸਿੱਖਿਆ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਈ ਹੈ। ਉਹ ਆਰਐੱਮਪੀ ਜਾਂ ਝੋਲਾਛਾਪ ਡਾਕਟਰ ਵਜੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵਾਰ ਇਹ ਭੂਮਿਕਾ ਬਦਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਦਾ ਡਾਕਟਰ ਕਸਬੇ ਵਾਲੇ ਡਾਕਟਰ, ਕਸਬੇ ਵਾਲਾ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਅਤੇ ਜ਼ਿਲ੍ਹੇ ਵਾਲਾ ਆਪਣੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਵੱਡੇ ਹਸਪਤਾਲਾਂ ਨੂੰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਡਾਕਟਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਚਲੇ ਗਏ ਹਨ। ਉਹ ਫਿਰ ਦਵਾਈਆਂ ਅਤੇ ਲੈਬ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ।

ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਾਲਕ, ਐਂਬੂਲੈਂਸ ਡਰਾਈਵਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਹਸਪਤਾਲ ਤਕ ਲਿਜਾਣ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਤੁਸੀਂ ਰੇਲਵੇ ਸਟੇਸ਼ਨ ਜਾਂ ਬੱਸ ਸਟੈਂਡ ਦੇ ਬਾਹਰ ਦੇਖ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਮੁਹੱਲੇ ਵਿੱਚ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹੋ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਪਰ ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਹਸਪਤਾਲ, ਕਚਹਿਰੀ ਜਾਂ ਹੋਟਲ ਜਾਣਾ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਖਿੱਚ ਕੇ ਲਿਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਘੱਟ ਪੈਸਿਆਂ ਵਿੱਚ। ਕਈ ਥਾਂਵਾਂ ’ਤੇ ਰਿਕਸ਼ਾ ਚਾਲਕ, ਐਂਬੂਲੈਂਸ ਡਰਾਈਵਰ ਜਾਂ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵੀ ਮਰੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਹਸਪਤਾਲ ਤਕ ਲਿਜਾਣ ਵਿੱਚ ਭੂਮਿਕਾ ਨਿਭਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਟਾਊਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੁਝ ਅੱਜਕਲ ਕਚਹਿਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਕੇ ਵੱਖਰੀ ਵੱਖਰੀ ਸੇਵਾ ਨਿਭਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਵਕੀਲਾਂ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਕਚਹਿਰੀ ਦੇ ਬਾਹਰ ਬੈਠ ਕੇ ਤਹਿਸੀਲਦਾਰ, ਨਾਇਬ ਤਹਸੀਲਦਾਰ ਨੂੰ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਦੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਦਖਲ ਅੰਦਾਜ਼ੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ ਇਹ ਪ੍ਰੋਟੋਕੋਲ ਦਾ ਵੀ ਪੂਰਾ ਖਿਆਲ ਰੱਖਦੇ। ਇਹ ਕੁਝ ਵਕੀਲਾਂ, ਜੱਜਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੱਜਾਂ ਤਕ ਪਹੁੰਚ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਇਹ ਕੋਈ ਕਸਰ ਨਹੀਂ ਛੱਡਦੇ। ਜੱਜ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਲਈ ਇਹ ਜੱਜ ਦਾ ਜਨਮ ਦਿਨ ਨਹੀਂ ਭੁੱਲਦੇ। ਆਪਣੇ ਵਿਆਹ ਦੀ ਵਰ੍ਹੇਗੰਢ ਵੀ ਸਾਲ ਵਿੱਚ ਦੋ-ਤਿੰਨ ਵਾਰ ਮਨਾ ਲੈਂਦੇ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮਿਆਂ ਦੇ ਕੁਝ ਟਾਊਟਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕਈ ਸਿੱਖਿਆ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਮੱਲਾਂ ਮਾਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ ਕਿ ਸਰਕਾਰੀ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬੱਚੇ ਹਟਾਕੇ ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਚੇ ਦਾਖਲ ਕਰਵਾਏ ਜਾਣ। ਪ੍ਰਾਈਵੇਟ ਸਕੂਲ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਤਿਕਾਰ ਨਾਲ ਰਿਲੇਸ਼ਨ ਮੈਨੇਜਰ ਜਾਂ ਲੋਕ ਸੰਪਰਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇਹਨ। ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦਲਾਲ ਸਮਝਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।

ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਇੱਕ ਵਾਰ ਇੱਕ ਸਕੂਲ ਦਾ ਮਾਲਕ ਕਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਉਸਦੇ ਮੋਬਾਇਲ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਦਾਖਲੇ ਹਨ। ਭਾਵ, ਉਸਦੇ ਫੋਨ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਹਜ਼ਾਰ ਟਾਊਟ ਹਨ, ਹੁਣ ਉਹ ਹਰ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਤਾਂ ਅਧਿਕਾਰੀ ਨਹੀਂ ਬਣਾ ਸਕਦਾ। ਰੀਅਲ ਅਸਟੇਟ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਦਲਾਲੀ ਨੂੰ ਇੱਕ ਮਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਾਰੋਬਾਰ ਦਾ ਰੂਪ ਹੀ ਮਿਲ ਚੁੱਕਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਤਕ ਕਿ ਵਿਆਹ-ਸ਼ਾਦੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੁਰਾਣੇ ਵਿਚੋਲਿਆਂ ਦੀ ਥਾਂ ਹੁਣ ਮੈਰਿਜ ਬਿਊਰੋ, ਮੋਬਾਇਲ ਐਪ ਅਤੇ ਆਨਲਾਈਨ ਪੋਰਟਲਾਂ ਨੇ ਲੈ ਲਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਸੂਟ, ਕੰਬਲ ਜਾਂ ਸਨਮਾਨ ਮਿਲਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਫੀਸ ਅਤੇ ਕਮਿਸ਼ਨ ਤੈਅ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਯਾਦ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਮਕਾਨ ਲਈ ਲੱਕੜ ਲੈਣੀ ਸੀ। ਮੇਰਾ ਦੋਸਤ ਲੱਕੜ ਬਾਰੇ ਜਾਣਕਾਰ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਨਾਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਜਨ ਪਰਿਵਾਰ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਪੱਗ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਣ ਕਾਰਨ ਉਸਨੇ ਮੈਂਨੂੰ ਮਿਸਤਰੀ ਸਮਝ ਲਿਆ ਅਤੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਪਾਸੇ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਮਿਸਤਰੀ ਜੀ, ਤੁਹਾਡਾ ਮਾਣ ਕਰ ਦਿਆਂਗੇ।” ਅੱਜ ਵੀ ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਹਾਸਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਭਾਵ ਇਹੋ ਜਿਹੇ ਲੋਕ ਮਿਸਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦਲਾਲੀ ਦੀਆਂ ਸੇਵਾਵਾਂ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਤਾਂ ਹੋਰ, ਅੱਜਕਲ ਰਾਜਨੀਤੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਟਿਕਟ ਜਾਂ ਅਹੁਦਾ ਦਿਵਾਉਣ ਲਈ, ਮੰਤਰੀ ਦਾ ਅਹੁਦਾ ਦਿਵਾਉਣ ਤਕ ਦਲਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹਨ। ਇਤਿਹਾਸ ਗਵਾਹ ਹੈ ਕਿ ਕਈ ਅੰਦੋਲਨਾਂ, ਮਜ਼ਦੂਰ ਯੂਨੀਅਨਾਂ ਅਤੇ ਸਮਾਜਿਕ ਸੰਘਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਜਿਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭੂਮਿਕਾ ਬਾਰੇ ਸਵਾਲ ਉੱਠਦੇ ਰਹੇ ਹਨ। ਇਸ ਕਾਰਨ ਕਈ ਵਾਰ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸ਼ੱਕ, ਅਵਿਸ਼ਵਾਸ ਅਤੇ ਫੁੱਟ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਨਿੱਜੀ ਲਾਭ, ਪ੍ਰਭਾਵ ਜਾਂ ਹੋਰ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਾਥੀਆਂ ਦਾ ਭਰੋਸਾ ਤੋੜਦਾ ਹੈ ਤਾਂ ਸਮਾਜ ਉਸਨੂੰ ਸਹਿਯੋਗੀ ਨਹੀਂ ਸਗੋਂ “ਭੇਤੀ” ਜਾਂ “ਗ਼ਦਾਰ” ਵਜੋਂ ਦੇਖਣ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਮਿਕ ਸੰਸਥਾਵਾਂ ਵੀ ਇਸ ਚਰਚਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਰੱਬ ਨੂੰ ਨੇੜੇ ਤੋਂ ਦੇਖਣ ਲਈ ਲੋਕ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪੈਸੇ ਦਿੰਦੇ ਹਨ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੱਬ ਦੇ ਵਜ਼ੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸਿੱਧੀ ਗੱਲਬਾਤ ਹੁੰਦੀ। ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਦਲਾਲੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਰੂਪ ਬਦਲ ਲਿਆ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ ਦਲਾਲ ਗਰੀਬ ਅਤੇ ਅਨਪੜ੍ਹ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਸਨ, ਅੱਜ ਉਹ ਸੂਟ-ਬੂਟ ਪਾ ਕੇ ਏਅਰ ਕੰਡੀਸ਼ਨ ਦਫਤਰ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਵੀ ਮਿਲ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਪਹਿਲਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਟਾਊਟ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅੱਜ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ “ਰੈਫਰਲ ਏਜੰਟ”, “ਕੰਸਲਟੈਂਟ”, “ਮਾਰਕਿਟਿੰਗ ਪਾਰਟਨਰ”, “ਫੈਸਿਲੀਟੇਟਰ”, “ਕੋਆਰਡੀਨੇਟਰ” ਜਾਂ “ਨੈੱਟਵਰਕਿੰਗ ਐਕਸਪਰਟ” ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ ਸਾਨੂੰ ਵਿਅਕਤੀ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਪ੍ਰਣਾਲੀ ਦੀ ਪਾਰਦਰਸ਼ਤਾ ਅਤੇ ਜਵਾਬਦੇਹੀ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ:  (sarokar2015@gmail.com)