“ਦੋਵੇਂ ਵਿਆਹੁਣਯੋਗ ਹਨ ਪਰ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਮੁੰਡਾ ਭਾਵੇਂ ਅੱਖੋਂ ਮਨਾਖਾ ਹੈ ਪਰ ...”
(19 ਅਪਰੈਲ 2026)

ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਵਿੱਚ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਦਿੱਤਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉਸਦਾ ਅੰਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਉਸਦੀ ਆਤਮਾ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸਦਾ ਨਿਰੰਤਰ ਦੂਸਰੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਵਿੱਚ ਤਬਦੀਲੀਕਰਣ ਹੁੰਦਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਸਦੇ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਲੇਖਾ ਜੋਖਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਨਿਯਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਤਬਦੀਲੀਕਰਣ ’ਤੇ ਕੰਟਰੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੋ ਜਿਹੇ ਉਸਦੇ ਕਰਮ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਜੀਵ ਜੂਨਾਂ ਭੋਗਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕਿਤੇ ਜਾਕੇ ਮਨੁੱਖੀ ਜੂਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹਿੰਦੂ ਮਿਥਿਹਾਸ ਅਨੁਸਾਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੌਰਾਸੀ ਜੂਨਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ: ਨੌ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਪਾਣੀ ਅੰਦਰ ਪਨਪਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਮੱਛੀਆਂ, ਝੀਂਗੇ, ਕੱਛੂ ਅਤੇ ਡੱਡੂ ਵਗੈਰਾ। ਵੀਹ ਲੱਖ ਦਰਖਤ, ਪੇੜ, ਪੌਦੇ ਵਨਸਪਤੀ ਆਦਿ। ਗਿਆਰਾਂ ਲੱਖ ਕੀੜੇ-ਪਤੰਗੇ, ਦਸ ਲੱਖ ਅਸਮਾਨ ਵਿੱਚ ਉਡਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਹਨ। ਤੀਹ ਲੱਖ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ, ਪਾਲਤੂ ਜਾਨਵਰ ਜਾਂ ਹਰ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਜਾਨਵਰ ਹਨ। ਚਾਰ ਲੱਖ ਮਨੁੱਖੀ ਨਸਲ ਦੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਹਨ।

ਗੁਰਬਾਣੀ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੋਨੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਹੈ। ਗੁਰਬਾਣੀ ਅਨੁਸਾਰ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਦੇ ਕੋਈ ਪੱਕੇ ਰਸਤੇ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਪਿਛਲੇ ਕੀਤੇ ਕਰਮਾਂ ਅਨੁਸਾਰ ਵੱਖ ਵੱਖ ਜੂਨਾਂ ਭੋਗ ਕੇ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਮਾ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵਾਰ ਚੱਕਰ ਪੂਰਾ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਦੁਬਾਰਾ ਮਨੁੱਖ ਬਣਨ ਲਈ ਵਾਰ ਵਾਰ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਕੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਮਾਰਗ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕੁਝ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਮੰਨਣਾ ਹੈ ਕਿ ਸਿੱਖਾਂ ਲਈ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਦਾ ਤਰੀਕਾ ਹੈ ਕਿ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਨਾ ਕਰੇ ਅਤੇ ਉਹ ਇਹ ਹੈ ਸ਼੍ਰੀ ਬਾਉਲੀ ਸਾਹਿਬ ਗੋਇੰਦਵਾਲ ਦੀ ਹਰੇਕ ਪੌੜੀ ’ਤੇ 84 ਵਾਰ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰੇ। ਇਹ ਜਾਪ 84 ਲੱਖ ਜੋਨੀਆਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਤੋਂ ਨਹੀਂ। ਗੁਰਸਿੱਖ ਪਵਿੱਤਰ ਖੂਹ ’ਤੇ ਅਸ਼ਨਾਨ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪੌੜੀ ’ਤੇ ਜਪੁ ਜੀ ਸਾਹਿਬ ਦਾ ਜਾਪ ਕਰਨਾ ਸੱਚਮੁੱਚ ਔਖਾ ਅਨੁਭਵ ਹੈ ਪਰ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਸੌਖਾ ਹੈ।

ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਲਗਭਗ ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਇਸ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਹਨ। ਭਗਵਾਨ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ ਮਹਾਭਾਰਤ ਯੁੱਧ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਅਰਜੁਨ ਨੂੰ ਭਗਵਤ ਗੀਤਾ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤੇ ਗਏ ਉਪਦੇਸ਼ ਕਰਮ ਸਿਧਾਂਤ ਦੇ ਉੱਪਰ ਅਧਾਰਿਤ ਹਨ। ਜਿਹੋ ਜਿਹੇ ਕਰਮ ਕਰੇਗਾ ਇਨਸਾਨ, ਵੈਸੇ ਫਲ ਭਗਵਾਨ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।

ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨ ਜਿਊਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਪਰ ਪੂਰਨ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ। ਜੀਵ ਕਈ ਵਾਰ ਪਿੰਗਲਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਬਿਨਾਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਈ ਵਾਰ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਸਾਰ ਹੀ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਇਹ ਸਿਧਾਂਤ ਸਮਝ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ। ਮਿਥਿਹਾਸਿਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕੋਣ ਤੋਂ ਦੇਖਿਆ ਜਾਵੇ ਤਾਂ ਇਹ ਪੂਰਵਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦਾ ਬਕਾਇਆ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜੋ ਫਿਰ ਮਨੁੱਖੀ ਜਾਮੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਭੋਗਣਾ ਪੈਂਦਾ ਹੈ।

ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਇੱਕ ਸੱਚੀ ਘਟਨਾ ਵਾਰੇ ਚਰਚਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਜਿਸ ਵਿੱਚੋਂ ਮੈਂ ਖੁਦ ਹੋ ਕੇ ਲੰਘਿਆ ਹਾਂ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕਸਬਾ ਭੀਖੀ ਦੀ ਆਪਣੇ ਬੈਂਕ ਦੀ ਸ਼ਾਖਾ ਵਿੱਚ ਬਤੌਰ ਮੈਨੇਜਰ ਤਾਇਨਾਤ ਸਾਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਸਾਡੇ ਪ੍ਰਾਦੇਸ਼ਿਕ ਅਧਿਕਾਰੀ ਦਾ ਫ਼ੋਨ ਆਇਆ। ਕਹਿਣ ਲੱਗੇ, “ਸ਼ਰਮਾ! ਬੁਢਲਾਡਾ ਕੁਲਰੀਆਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਇੱਕ ਪਿੰਡ ਹੈ ‘ਅਚਾਨਕ’। ਮੈਂ ਕੁਝ ਪੈਸੇ ਭੇਜ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਲੋੜੀਂਦਾ ਰਾਸ਼ਨ ਲੈ ਕੇ ਉਸ ਅਚਾਨਕ ਪਿੰਡ ਦੇ ਇੱਕ ਗਰੀਬ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਦੇ ਕੇ ਆ।”

ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਨਾਂ ਪਤਾ ਸਾਡੇ ਸਾਹਿਬ ਨੇ ਫੋਨ ’ਤੇ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਵਾਰੇ ਇੱਕ ਟੈਲੀਵਿਜ਼ਨ ਚੈਨਲ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਸੀ।

ਮੈਂ ਦੁਪਹਿਰ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣਾ ਕੰਮਕਾਜ ਸਮੇਟ ਕੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਡਿਪਟੀ ਮੈਨੇਜਰ ਨੂੰ ਬਾਹਰ ਕਿਤੇ ਜਾਣ ਲਈ ਕਹਿ ਕੇ ਆਪਣੀ ਕਾਰ ਕੱਢੀ। ਬਜ਼ਾਰ ਵਿੱਚ ਕਰਿਆਨੇ ਦੀ ਦੁਕਾਨ ਤੋਂ ਲੋੜੀਂਦਾ ਸਮਾਨ ਲਿਆ, ਕੁਝ ਸਮਾਨ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜੇਬ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਖਰੀਦਿਆ ਤੇ ਕਾਰ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਲਿਆ। ਗਰਮੀਆਂ ਦੇ ਦਿਨ ਸਨ, ਹਾੜ੍ਹੀ ਦੀ ਫਸਲ ਵੱਢੀ ਜਾ ਚੁੱਕੀ ਸੀ। ਕਿਸਾਨ ਤੂੜੀ-ਤੱਪਾ ਸੰਭਾਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਬੁਢਲਾਡਾ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਪਿੰਡ ਵਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ ਤਾਂ ਇੱਕ ਸਿਆਣੇ ਜਿਹੇ ਬਜ਼ੁਰਗ ਨੇ ਪੂਰਾ ਰਸਤਾ ਸਮਝਾ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਰਸਤੇ ਪਾ ਦਿੱਤਾ। ‘ਅਚਾਨਕ’ ਪਿੰਡ ਬੁਢਲਾਡੇ ਤੋਂ ਤਕਰੀਬਨ 10-12 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਦੂਰ ਕੁਲਰੀਆਂ ਦੇ ਆਸ-ਪਾਸ ਸੀ। ਮੈਂ ਪੁੱਛਦਾ ਪੁਛਾਉਂਦਾ ਅੱਧੇ ਘੰਟੇ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਸ ਪਰਿਵਾਰ ਦਾ ਘਰ ਪੁੱਛਿਆ, ਜਿਹੜਾ ਪਿੰਡ ਦੇ ਛਿਪਦੇ ਪਾਸੇ ਵੱਲ ਸੀ।

ਮੈਂ ਉਸ ਘਰ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਦੇ ਕੇ ਅੰਦਰ ਵੜਿਆ ਤਾਂ ਘਰ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ ਇੱਕ ਵਾਰ ਅੰਦਰੋਂ ਹਿੱਲ ਗਿਆ। ਲਾਣੇਦਾਰ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਘਰਵਾਲੀ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਬੈਠੇ ਸਨ। ਮੈਂ ਝਲਾਨੀ ਵੱਲ ਝਾਤ ਮਾਰੀ, ਪੰਜ ਸੱਤ ਭਾਂਡਿਆਂ ਤੋਂ ਵਗੈਰ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ੈਅ ਨਜ਼ਰ ਨਹੀਂ ਆ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਹੜੇ ਵਿੱਚ ਮੰਜਾ ਡਾਹ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਮੈਂ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਐਨੀ ਗਰੀਬ ਹਾਲਤ ਵਾਰੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਘਰਵਾਲੀ ਕਹਿਣ ਲੱਗੀ, “ਕੀ ਦੱਸੀਏ, ਮੈਨੇਜਰ ਸਾਹਬ! ਕਮਾਈ ਦਾ ਕੋਈ ਸਾਧਨ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਘਰਵਾਲਾ ਹੁਣ ਬਿਰਧ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਦਿਹਾੜੀ ਕਰਕੇ ਰੋਟੀ ਪਾਣੀ ਦਾ ਹੀਲਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਤਿੰਨ ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਲੜਕਾ ਤੇ ਦੋ ਧੀਆਂ। ਬਦਕਿਸਮਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਤਿੰਨੋਂ ਜਨਮ ਤੋਂ ਅੰਨ੍ਹੇ ਹਨ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਕੀ ਭਾਣਾ ਵਰਤਿਆ। ਬੜੇ ਡਾਕਟਰਾਂ, ਵੈਦਾਂ ਤੇ ਸਿਆਣਿਆਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ ਪਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਬਣਿਆ। ਹੁਣ ਇਹ ਜਵਾਨ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ...”

ਉਸ ਔਰਤ ਨੇ ਕੁੜੀਆਂ ਵੱਲ ਹੱਥ ਕਰਕੇ ਦੱਸਿਆ, “ਦੋਵੇਂ ਵਿਆਹੁਣਯੋਗ ਹਨ ਪਰ ਕੋਈ ਰਿਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦਾ। ਮੁੰਡਾ ਭਾਵੇਂ ਅੱਖੋਂ ਮਨਾਖਾ ਹੈ ਪਰ ਰਾਹ ਟੋਹ ਟੋਹ ਕੇ ਜੱਟਾਂ ਦੇ ਖੇਤ ਜਾਕੇ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਕੰਮ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਅੱਜ ਵੀ ਤੂੜੀ ਟਰਾਲੀ ਵਿੱਚ ਲਦਾਉਣ ਖੇਤ ਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੋਰ ਕੋਈ ਸਹਾਰਾ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਪਿੰਡ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਕਈ ਪਰਿਵਾਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਅੰਨ੍ਹੇ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਤਾ ਨਹੀਂ ਇੱਥੋਂ ਦਾ ਪਾਣੀ ਮਾੜਾ ਹੈ ਜਾਂ ਮਿੱਟੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਨੁਕਸ ਹੈ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੀ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।”

ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਹਾਲਤ ਅੱਖੀਂ ਦੇਖ ਕੇ ਤੇ ਸੁਣ ਕੇ ਮਨ ਪਸੀਜਿਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਲਿਆਂਦਾ ਸਾਰਾ ਸਮਾਨ ਕਾਰ ਵਿੱਚੋਂ ਕੱਢ ਕੇ ਮੰਜੇ ’ਤੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤਾ। ਸਮਾਨ ਦੇਖ ਕੇ ਤੀਵੀਂ ਅਤੇ ਮਾਲਕ ਦੇ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਫਿਜ਼ਾ ਬਦਲੀ। ਕੁਝ ਰੌਣਕ ਆ ਗਈ।

ਕੁੜੀਆਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਕੁੜੀਆਂ ਘਰ ਦਾ ਕੰਮ ਥੋੜ੍ਹਾ ਬਹੁਤ ਅੰਦਾਜ਼ੇ ਜਿਹੇ ਨਾਲ ਕਰ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੇ ਚਾਹ ਬਣਾਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੁਰਬਤ ਅਤੇ ਘਰ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਦੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਰ ਆਇਆ ਅਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੰਝੂ ਆ ਗਏ। ਚਾਹ ਪੀ ਕੇ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਚੱਲ ਪਿਆ।

ਵਾਪਸ ਆਉਂਦਾ ਮੈਂ ਸੋਚ ਰਿਹਾ ਸੀ ਕਿ ਚੌਰਾਸੀ ਲੱਖ ਜੂਨਾਂ ਭੋਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਮਨੁੱਖੀ ਜਨਮ ਮਿਲਿਆ ਤਾਂ ਲੱਖਾਂ ਜੂਨਾਂ ਭੋਗਣ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ ਮਿਲਿਆ? ਇਹ ਜੂਨ ਤਾਂ ਪਹਿਲੀਆਂ ਭੋਗੀਆਂ ਜੂਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਭੈੜੀ ਹੈ।

*       *       *       *       *

ਨੋਟ: ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.om)