“ਸ਼ਹਿਦ ਸਾਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਨਮੋਲ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ ਪਰ ਸਾਡੇ ਤਕ ਇਹ ਕੇਵਲ”
(2 ਫਰਵਰੀ 2026)
ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ ਤਾਂ ਸਭ ਆਪਣੀ ਆਪਣੀ ਥਾਂ ਜ਼ਰੂਰੀ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਸਿਰਜਣਹਾਰੇ ਨੇ ਚੁਣ ਚੁਣ ਕੇ ਬਣਾਏ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਦੀ ਰੂਪ ਰੇਖਾ ਖਿੱਚ ਦਾ ਕੇਂਦਰ ਬਣਦੀ ਹੈ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਧੁਰ ਅਵਾਜ਼, ਕਿਸੇ ਦੀ ਦਹਾੜ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਾਸੂਮੀਅਤ, ਕਿਸੇ ਦੀ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ ਅਤੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੇਣ। ਜੇਕਰ ਦੋ ਜਾਨਵਰ ਨਾ ਹੁੰਦੇ ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੰਦਰੁਸਤ ਮਨੁੱਖ ਵੀ ਨਾ ਹੁੰਦਾ। ਉਹ ਦੋ ਖਾਸ ਜਾਨਵਰ ਹਨ ਗਾਂ ਅਤੇ ਮਧੂ ਮੱਖੀ। ਅੱਜ ਅਸੀਂ ਗੱਲ ਕਰਦੇ ਹਾਂ ਡੂਮਣੇ ਦੀ। ਮਧੂ ਮੱਖੀ ਦੇ ਇਕੱਠ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਡੂਮਣਾ ਵੀ ਆਖਦੇ ਹਾਂ। ਮਧੂ ਮੱਖੀ ਦੀਆਂ ਛੇ ਲੱਤਾਂ, ਪੰਜ ਅੱਖਾਂ, ਚਾਰ ਖੰਭ ਅਤੇ ਦੋ ਢਿੱਡ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇੱਕ ਢਿੱਡ ਖਾਣੇ ਲਈ ਅਤੇ ਦੂਜਾ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਰਸ ਸਾਂਭਣ ਲਈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੱਥੇ ਉੱਤੇ ਤਿੰਨ ਛੋਟੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ 24 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਪ੍ਰਤੀ ਘੰਟਾ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ ਉਡ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਵਾਰ ਵਿੱਚ 14 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤਕ ਉਡ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਇੱਕ ਖਾਸ ਅਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਗੱਲਬਾਤ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਖੰਭ 200 ਵਾਰ ਪ੍ਰਤੀ ਸੈਕੰਡ ਝਪਕਦੀਆਂ ਹਨ।
ਮਧੂ ਮੱਖੀਆਂ ਵੀ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਮਾਦਾ ਮੱਖੀ ਤੇ ਨਰ ਮੱਖੀ। ਮਾਦਾ ਮੱਖੀਆਂ ਦੋ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਰਾਣੀ ਮੱਖੀ ਅਤੇ ਦੂਜੀਆਂ ਕਾਮਾ ਮੱਖੀਆਂ। ਨਰ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਕਿਸਮ ਦੇ ਹੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਣੀ ਮੱਖੀ ਸਾਰੇ ਡੂਮਣੇ ਦੀ ਸਰਪ੍ਰਸਤ ਭਾਵ ਮੁਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਣੀ ਮੱਖੀ ਸਭ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੁਕਮ ਅੰਦਰ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਪ ਕੇਵਲ ਆਂਡੇ ਦੇਣ ਦਾ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੀ ਉਮਰ ਪੰਜ ਸਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਡੂਮਣੇ ਵਿੱਚ ਵੱਡੀ ਅਤੇ ਵੱਖ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਣੀ ਮੱਖੀ ਪ੍ਰਤੀ ਦਿਨ 1500 ਤੋਂ 2000 ਦੇ ਕਰੀਬ ਆਂਡੇ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਰਾਣੀ ਮੱਖੀ ਦੇ ਆਂਡੇ ਵਿੱਚੋਂ ਜਨਮੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਦਾ ਜੀਵਨ ਕੇਵਲ ਦੋ ਸਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਮਧੂ ਮੱਖੀਆਂ ਆਪਣੇ ਰਹਿਣ ਲਈ ਇੱਕ ਖਾਸ ਕਿਸਮ ਦਾ ਘਰ ਭਾਵ ਛੱਤਾ ਤਿਆਰ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਕ ਛੱਤੇ ਵਿੱਚ 50 ਹਜ਼ਾਰ ਤੋਂ 60 ਹਜ਼ਾਰ ਤਕ ਮੱਖੀਆਂ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਛੱਤਾ ਮੋਮ ਦਾ ਬਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਖ਼ਤ ਵੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਛੱਤੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਆਪਣਾ ਸ਼ਹਿਦ ਜਮ੍ਹਾਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਮਨੁੱਖੀ ਘਰਾਂ ਵਾਂਗ ਮੱਖੀਆਂ ਵੀ ਆਪਣੇ ਘਰ ਦੇ ਕਈ ਕਾਰਜ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸਾਰਾ ਕਾਰਜ ਕਾਮਾ ਮੱਖੀਆਂ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਛੱਤੇ ਨੂੰ ਇੱਕ ਖਾਸ ਤਾਪਮਾਨ ’ਤੇ ਰੱਖਣਾ ਭਾਵ ਠੰਢਾ ਰੱਖਣਾ, ਛੱਤੇ ਦੀ ਸਾਫ ਸਫ਼ਾਈ ਕਰਨੀ, ਟੁੱਟ ਜਾਣ ’ਤੇ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰਨੀ, ਛੱਤੇ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ, ਆਂਡਿਆਂ ਦੀ ਸਾਂਭ ਸੰਭਾਲ ਅਤੇ ਪਾਲਣਾ ਕਰਨੀ, ਰਾਣੀ ਮੱਖੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ, ਸਭ ਦੇ ਖਾਣੇ ਪੀਣੇ ਦਾ ਇੰਤਜ਼ਾਮ ਕਰਨਾ ਆਦਿ। ਸ਼ਹਿਦ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਰਾ ਕਾਰਜ ਕਾਮਾ ਮੱਖੀਆਂ ਹੀ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਤੋਂ ਸ਼ਹਿਦ ਇਕੱਠਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਕਾਮਾ ਮੱਖੀਆਂ ਭੋਜਨ ਦੀ ਤਲਾਸ਼ ਵਿੱਚ 14 ਕਿਲੋਮੀਟਰ ਤਕ ਦਾ ਸਫਰ ਤੈਅ ਕਰ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸ਼ਹਿਦ ਇਕੱਠਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ ਕੇਵਲ 42 ਤੋਂ 50 ਦਿਨ ਤਕ ਹੀ ਜਿਊਂਦੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ ਕਿਉਂਕਿ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿਛਲੇ ਭਾਗ ’ਤੇ ਇੱਕ ਤਿੱਖੀ ਚੀਜ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਸੀਂ ਡੰਗ ਵੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਹ ਡੰਗ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਪਣੇ ਵੀ ਚੁਭਣ ਲੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਡੰਗ ਨੂੰ ਤੋੜ ਕੇ, ਇਸ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਣ ਲਈ ਇਹ ਕਈ ਵਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵੀ ਡੰਗ ਮਾਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਸੱਚ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਇਸੇ ਡੰਗ ਦੇ ਟੁੱਟਣ ਨਾਲ ਇਹ ਮਰ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ਹਿਦ ਸਾਨੂੰ ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਅਨਮੋਲ ਖਜ਼ਾਨਾ ਹੈ ਪਰ ਸਾਡੇ ਤਕ ਇਹ ਕੇਵਲ ਅਤੇ ਕੇਵਲ ਮਧੂ ਮੱਖੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ। ਸਾਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਮੱਖੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ। ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਖਤਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੋ ਸਕੇ ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਤੋਂ ਬਚਾਉਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਹਿਦ ਦੇ ਕੁਝ ਖਾਸ ਗੁਣ
* ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੋਂ ਉੱਪਰ ਦੀ ਉਮਰ ਦਾ ਹਰ ਇਨਸਾਨ ਸ਼ਹਿਦ ਖਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
* ਹਰ ਰੋਜ਼ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸ਼ਹਿਦ ਖਾਣ ਨਾਲ ਖੂਨ ਸਾਫ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* ਅਦਰਕ ਦਾ ਰਸ ਮਿਲਾਕੇ ਸ਼ਹਿਦ ਖਾਣ ਨਾਲ ਗਲਾ ਸਾਫ ਭਾਵ ਖਾਂਸੀ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ
* ਸ਼ਹਿਦ ਲੋਹੇ ਦੀ ਕਮੀ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹੈ
* ਸ਼ਹਿਦ ਨੂੰ ਕੱਟੇ ਹੋਏ ਪਿਆਜ਼ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਘੰਟਾ ਰੱਖ ਦਿਉ, ਬਾਅਦ ਵਿੱਚ ਇਹ ਰਸ ਪੀ ਲਵੋ। ਇਸ ਨਾਲ ਬੁਖ਼ਾਰ ਤੋਂ ਰਾਹਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
* ਸ਼ਹਿਦ ਦਾ ਚਮਚ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਚਰਬੀ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ, ਮੁਟਾਪਾ ਘੱਟ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* ਨਿੰਬੂ ਦੇ ਰਸ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ ਮਿਲਾਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਬਲਗ਼ਮ/ਰੇਛਾ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
* ਜ਼ਖਮਾਂ ਉੱਪਰ ਸ਼ਹਿਦ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਜ਼ਖ਼ਮ ਜਲਦੀ ਠੀਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
* ਸ਼ਹਿਦ ਨੂੰ ਧੁੰਨੀ ਵਿੱਚ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਚਿਹਰੇ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ।
* ਸ਼ਹਿਦ ਨੂੰ ਅੱਖ ਵਿੱਚ ਪਾਉਣ ਜਾਂ ਅੱਖ ਦੀ ਪਲਕ ’ਤੇ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਅੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਾਹਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦੀ ਹੈ
* ਸ਼ਹਿਦ ਨੂੰ ਚਿਹਰੇ ਉੱਪਰ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਚਿਹਰੇ ਦੇ ਦਾਗ਼ ਸਾਫ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
* ਸ਼ਹਿਦ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗਰਮ ਦੁੱਧ ਵਿੱਚ ਪਾ ਕੇ ਪੀਣ ਨਾਲ ਨੀਂਦਰ ਬਹੁਤ ਵਧੀਆ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
* ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਅਤੇ ਅਹਿਮ ਗੁਣ, ਜੇਕਰ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਫੁੱਲ, ਪੱਤੇ, ਫਲ, ਪੌਦੇ ਤੋਂ ਐਲਰਜੀ ਹੋਵੇ ਤਾਂ ਹਰ ਰੋਜ਼ ਸ਼ਹਿਦ ਖਾਣ ਨਾਲ ਇਹ ਬਿਮਾਰੀ ਜੜ ਤੋਂ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਾਡੇ ਪੰਜਾਬੀ ਵਿਰਸੇ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਮਹੱਤਤਾ ਅਤੇ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨੂੰ ਮੁੱਖ ਰੱਖਦਿਆਂ ਹੀ ਸਾਡੇ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਨੇ ਨਵ-ਜੰਮੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਸ਼ਹਿਦ ਦੀ ਗੁੜ੍ਹਤੀ ਦੇਣ ਦੀ ਰੀਤ ਚਲਾਈ ਹੋਈ ਹੈ।
* * * * *
ਹਰ ਲੇਖਕ ‘ਸਰੋਕਾਰ’ ਨੂੰ ਭੇਜੀ ਗਈ ਰਚਨਾ ਦੀ ਕਾਪੀ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਸੰਭਾਲਕੇ ਰੱਖੇ।
ਪਾਠਕਾਂ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰ ਸਾਂਝੇ ਕਰਨ ਲਈ ਸਰੋਕਾਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਕਰੋ: (This email address is being protected from spambots. You need JavaScript enabled to view it.)
